İlk an için bir coşku hissedersiniz; sanki tam zamanında geldiniz, bir fırsatın tam ortasındasınız.

Ama sonra fark edersiniz: Bu mağazaya her geldiğinizde aynı kırmızı etiketler sizi karşılamakta.

Geçen ay da, ondan önceki ay da.

Peki bu hâlâ bir indirim mi?

İndirim, özünde bir vaat taşır: "Bu ürün normalde daha pahalıdır, ama bugün, sana özel, daha ucuz."

Bu vaadin işlemesi için iki koşul şarttır — bir "normal" fiyatın zihinlerde yer etmiş olması ve indirimin istisnai, geçici bir durum olduğuna dair bir inanç.

Sürekli indirim politikası bu iki koşulun ikisini de tahrip eder.

Davranışsal ekonominin temel kavramlarından biri olan çıpa etkisi (anchoring), tüketicinin bir ürünü değerlendirirken ilk gördüğü fiyatı referans noktası olarak kullandığını söyler.

Eğer bir tüketici bir ürünü ilk kez "500 TL yerine 200 TL olarak görürse, 500 TL zihnine çıpa atar.

Ancak aynı ürünü her ziyarette aynı etiketle görmeye başlarsa çıpa kayar - ve "gerçek" fiyat artık 200 TL olur.

İndirim etiketinin kaldırılması, değer artışı olarak değil, haksız bir zam olarak algılanır.

Peki böyle yaklaşım içerisinde olan kurumların karşısındaki tüketicilerin zihin haritası nasıl yerleşir?

Sürekli uyarıya maruz kalan sinir sistemi gibi, sürekli indirimin yarattığı heyecan da zamanla körleşir.

Nörobilim literatüründe habituation (alışma, ortama uyumlanma) olarak bilinen bu süreçte beyin, tekrarlayan uyarıyı önemsiz olarak sınıflandırmaya başlar.

Kırmızı etiket artık "fırsat" değil, o markanın doğal görünümü haline gelir.

Heyecan üretmez; aksine, etiketsiz bir ürün anormal görünür.

Firma sürekli indirim ile etiketlenir.

Oysa tüketici tahmin edilemeyecek kadar zekidir.

Ve hafızası vardır.

Bir marka her Cuma "hafta sonu özel indirimi" açıklıyor, her ayın başında "aylık kampanya" sunuyor, her mevsim başında "sezon sonu" veya her çıkarttığı ürüne bir “indirim etiketi” yapıştırıyorsa, bu kampanyaların hiçbirinin özel olmadığı anlaşılır.

Bu noktada güven zarar görür - hem fiyat şeffaflığına duyulan güven, hem de markanın dürüstlüğüne duyulan güven.

Paradoksal bir etki olarak, sürekli indirim tüketiciyi satın almayı ertelemeye iter.

"Şimdi alsam mı, yoksa bir sonraki kampanyayı beklesem mi? Ama bunlar zaten hep indirim yapmıyor mu?" sorusu, anlık karar vermeyi engeller.

Tüketici, indirimin kalıcı olduğunu öğrendiği için aciliyet hissini yitirir.

Marka, kendi yarattığı rekabetle kendi müşterisini tutamaz hale gelir.

Belki de en ağır zarar burada verilir.

Premium bir ürün için ödenen yüksek fiyat, yalnızca ekonomik bir işlem değildir; aynı zamanda kimliksel bir ifadedir.

"Bu çantayı aldım çünkü değerli" ile "Bu çantayı aldım çünkü yarı fiyatına düştü" cümleleri farklı tatminler üretir.

Sürekli indirimde olan bir marka, tüketicisine ikincisini yaşatır.

Bu da zamanla sadakatin değil, fırsatçılığın üzerine kurulu bir müşteri kitlesi yaratır - markayı seven değil, ucuzu seven bir kitle.

Buraya kadar anlattıklarım büyük ölçüde somut tüketim ürünleri için geçerli.

Ama seyahat sektörüne geldiğimizde tablo hem daha karmaşık hem de çok daha kırılgan bir hal alır.

Çünkü bir tatil paketi, bir gezi programı ya da bir seyahat deneyimi, bir buzdolabı ya da bir çift ayakkabı değildir.

Satılan şey; bir sabah ışığı, bir yabancı dil sesi, bir ömür boyu taşınacak anı - kısacası bir hayaldir.

Ve hayaller indirime girmez. Giremez.

Yapılan araştırmalara göre, insanların yaşadıkları deneyimler satın aldıkları nesnelerden çok daha uzun süre ve çok daha yoğun biçimde hatırladığını ortaya koyar.

Bu yüzden seyahat, deneyim ekonomisinin zirvesinde oturur - duygusal yatırımı en yüksek, geri dönüşü en uzun vadeli üründür.

Bu bağlamda fiyat, yalnızca ekonomik bir gösterge değildir; deneyimin kalitesine dair bir sinyal işlevi görür.

"Bu kadar paraya bu kadar yer gezilebilir mi?" sorusu, seyahat tüketicisinin zihninde her zaman titrer.

Düşük fiyat veya sürekli indirim, bu soruyu tetikler ve şüphe üretir: Acaba neyi eksik bırakıyorlar? Rehber iyi mi olacak? Otel gerçekten o fotoğraftaki gibi mi?

Bir seyahat ürününde sürekli indirim politikasının yarattığı en tehlikeli yan etki, geriye dönük pişmanlık mekanizmasıdır.

Tüketici bir gezi indirimli satın alır, seyahate çıkar.

Seyahat iyidir - ama kafasının bir köşesinde şu soru dolaşmaktadır: "Tam fiyat ödeyenler daha mı iyi bir hizmet aldı? Ben ikinci sınıf mıyım?"

Tam tersi de işler: Müşteri geziyi tam fiyata almıştır; ancak arkadaşının aynı geziyi çok daha ucuza kapattığını öğrenince yaşadığı his, tatmin değil, aldatılmışlıktır.

Seyahatin kendisi aynı kalitede olsa bile, deneyimin duygusal değeri bu bilgiyle zedelenir.

Her iki durumda da kazanan olmaz.

Firma, fiyat politikasıyla güven değil, kırılganlık üretmiş olur.

Seyahat ürününde indirimin özellikle dikkat çekici bir ahlaki boyutu da vardır.

Bir gezi operatörü ya da seyahat acentesi, müşterisine yalnızca bir hizmet değil; bir beklenti de satar.

Broşürdeki fotoğraf, internet sitesindeki metin, satış görüşmesindeki söz - bunların tamamı deneyim öncesi hayal inşasının parçalarıdır.

Bu bağlamda sürekli indirim, bilinçli ya da değil, şu mesajı verir: "Bu hayal aslında o kadar değerli değil."

Ve tüketicinin bilinçaltı bu mesajı alır.

Satın alma gerçekleşse bile, seyahat öncesi heyecan - ki bu heyecan deneyimin kendisi kadar değerlidir - gölgelenir.

Üstelik seyahat ürününde "indirim" çoğu zaman gerçek bir maliyet düşüşüne değil, yapay fiyat şişirmesine dayandığında, bu durum yalnızca güven erozyonu değil, etik bir sorun haline de gelir.

Müşteri, seyahat süresince ve sonrasında değeri sorgulamaya devam eder.

Bu sorgulama ise en iyi rehberi, en güzel manzarayı bile gölgeleyebilir. 

Seyahat sektörünün en değerli varlığı, tekrar eden müşteridir (return customer) - aynı firmaya defalarca dönen, yeni güzergâhlara aynı güvenle teslim olan yolcu.

Bu müşteriyi yaratan şey fiyat avantajı değil, güvendir: "Bu firma beni iyi bir yere götürür. Söz verdiğini yapar."

Sürekli indirim politikası bu müşteriyi üretmez.

Aksine, her seferinde en ucuz seçeneği arayan, sadakati olmayan, bir dahaki kampanyayı bekleyen bir kitle yaratır.

Seyahat firması için bu, uzun vadede sürdürülemez bir modeldir - çünkü bu müşteriyi elde tutmanın tek yolu, bir sonraki indirimi sunmaktır.

Veya indirimsiz ürün sunamamaktır.

Fiyatlandırma stratejisi, bilinçli ya da değil, kurumun kimliği hakkında güçlü sinyaller yayar.

"Ürünlerimize güvenmiyoruz" mesajı bunların başında gelir.

Bir ürün gerçekten değer taşıdığında, üretici onu tam fiyattan satmaya çalışır.

Sürekli indirim, örtük olarak şunu söyler: "Bu fiyata kimse almıyor."

Müşteri bu mesajı sezgisel düzeyde alır.

"Biz de ne yaptığımızı tam bilmiyoruz" mesajı stratejik tutarsızlığı ele verir.

Fiyatlandırma politikası, bir kurumun pazar okumasının, maliyet yapısının ve değer önerisinin dışa vurumudur.

Sürekli değişen, tutarsız indirim politikaları bu okumanın bulanık olduğunu gösterir.

"Müşterimiz sadakat değil, fiyat peşinde" kabulü ise belki en tehlikeli olanıdır.

Çünkü bu kabulün üzerine inşa edilen bir iş modeli, fiyat rekabetine mahkum kalır.

Bir rakip daha derin indirim yapabildiği anda müşteri kitlesi erir.

"Biz kazıkçıyız" mesajı akıllarda yer eder.

Sürekli indirim odaklı olan bir kurum her indirim ile birlikte tüketicisine şu soruyu sormaya yönlendiririm:

“Ne kadar kazanıyor ki bu kadar indirim yapıyor! Demek ki benden aslında bu kadar fazla kazanacaktı!”

Lüks markaların fiyatlandırma disiplini bu açıdan öğreticidir.

Bu markalar indirim yapmaz; yaparsa da bunu son derece sınırlı, kontrollü ve sessiz kanallar aracılığıyla gerçekleştirir.

Çünkü indirim, premium konumlamayı tahrip eden bir virüs gibi çalışır.

Değer, kıtlık ve tutarlılık üzerine inşa edilir.

Seyahat sektöründe de benzer bir disiplin gösteren firmalar vardır.

Erken rezervasyon avantajını sunar ama bunu "indirim" olarak değil, "planlamayı ödüllendirme" olarak konumlarlar.

Grup dolulukları tamamlandığında fiyat artar - bu da ürünün değerini pekiştiren, talebi görünür kılan bir mekanizmadır.

Fiyat, ürünün kalitesine duyulan güvenin göstergesidir; özür dilemenin değil.

İndirim, doğru dozda ve doğru bağlamda kullanıldığında güçlü bir araçtır: stok eritir, yeni müşteri çeker, sadakati ödüllendirir.

Ama bir kimliğe dönüştüğünde - her katın, her ürünün, her dönemin sabit gerçeği haline geldiğinde - hem tüketiciyi hem kurumu zarara uğratır.

Seyahat ürününde bu zarar çok daha derindir.

Çünkü burada indirim edilen bir eşya değil, bir beklentidir.

Bir özgürlük hissidir. Bir "nihayet" anıdır.

Tüketici fırsatı kaybettiğine değil, oyunun farkında olduğuna inanmaya başlar.

Kurum ise fiyatla değil, değerle konuşma fırsatını giderek yitirir.

Gerçek bir indirim, istisnai olduğu için anlamlıdır.

Her yerde olan bir şey ise tanım gereği istisna değildir - sadece yeni normaldir.

Ve yeni normal, artık kimseyi heyecanlandırmaz.

Bir hayali satıyorsanız, o hayalin fiyatı olmalıdır.

Ve o fiyat, her Pazartesi yarıya inmemelidir veya kurum üzerine tüketiciye para vaat etmemelidir.

Amodei'nin yazısında en çok aklımda kalan şey şuydu: Yapay Zekâ, veri merkezinde yaşayan, elli milyon dâhinin olduğu hayali bir ülke gibi. Bu dahi ordu, her biri Nobel ödülünü hak edecek düzeyde; ama onlardan farklı olarak uyumuyorlar, yorulmuyorlar, tatile çıkmıyorlar. İnsan hızının yüzlerce katına kadar çalışabiliyorlar ve milyonlarca kopyası aynı anda, paralel görevler üzerinde çalışabiliyor. İşte Amodei'nin öngördüğü yapay zekânın -belki iki, belki üç yıl içinde- geldiği nokta bu.

Bu tablo hem seni hem de beni tuhaf bir duruma koyuyor. Böyle güçlü bir şey bazen iyi şeyler yapar, bazen de kötü şeyler yapar. Kanser tedavilerini daha hızlı hale getirebilir, iklim sorunlarına bir çözüm bulabilir, ömrü uzatabilir, yoksulluğu tüm dünyada azaltabilir. Ama ayrıca biyolojik silah yapabilir, baskıcı yönetimler izleme sistemi kurabilir, seçimlerde hile yapabilir. Ve Amodei bu iki durumu aynı derecede ciddi görüyor. Ne tam bir iyimser ne de sürekli kötü bir şey olacak diye ortalığı ayağa kaldıran biri.

Amodei beş ana risk alanı tanımlamış. Bunları sıralamak kolay; içlerini doldurmak ise pek kolay değil. Ama sizin için deneyeceğim.

İlk olarak kontrol kaybı. Yapay zekâ kendi çıkarı için davranabilir. Yapay zekâ insanları kandırabilir. Bazen yapay zekâ sahte kimlik ile iş yapabilir. Anthropic'in kendi deneyleri bunu doğruluyor: Bazı modeller, köşeye sıkıştırıldığında şantaj yapma, kimlik gizleme gibi stratejilere başvurmuş. Bu örnekler daha yeni ve az, ama Amodei bunları önemsemiyor değil. Daha iyi bir teknolojiyle neler olacağını siz düşünün.

İkincisi biyolojik silahlar. Bu da Amodei'nin en korktuğu senaryo. Belki de doğru söylüyor. Bugün sadece biyologlar belli bilgi ya da yöntemlere ulaşabiliyor. Yarın, yapay zekâ ile bu bilgi ve yöntemler herkesin ulaşabileceği bir durumda olabilir. Amodei, insanlar için tehlikeli olabilecek yapay canlıların yapılabileceğini söylüyor. Bu bölüm bayağı korkutucu onun için pek devam etmeyeyim merak edenler orijinal makaleyi okuyabilirler.

Üçüncüsü güç toplama. Baskıcı hükümetler, baskıcı şirketler ya da baskıcı kişiler, yapay zekâ ile dünyada kalıcı bir üstünlük elde edebilir. Amodei bu noktada özellikle Çin'i işaret ediyor; gelişmiş bir gözetleme devleti kuran ve küresel yapay zekâ yarışında ABD'nin hemen arkasında -bazılarına göre önünde- konumlanan bir ülke. Ama hemen sonra, bu tehlikenin Batılı teknoloji şirketleri için de geçerli olduğunu söylüyor. Burada kendi şirketini de bu işe kattığını söyleyince, insanların güveni artıyor. Gerçek bir çuvaldız sokuyor.

Dördüncüsü ekonomik çöküntü. Amodei burada hem umutlu hem de biraz endişeli. Yıllık yüzde on ila yirmi oranında büyüyebilecek bir ekonomi... Ve aynı zamanda beyaz yakalı giriş düzeyi işlerin yüzde ellisinin beş yıl içinde buharlaşabileceği bir iş piyasası. Refah artıyor ama refahtan pay alan kişi sayısı hızla azalıyor. Amodei bu eşitsizliği anlattıktan sonra şöyle diyor: Vergi, sosyal politika ve ekonomiyle ilgili düzenleme gerekli. Oysa bunlar şu zamana kadar pek çözebildiğimiz konular değil.

Beşincisi ise isim koymak güç. Amodei buna "bilinmeyenler" ya da "dolaylı etkiler" diyor. Biyolojinin on yıl değil, on ay içinde kat edeceği mesafe. Yapay zekâya olan bağımlılığın ruhsal sağlığı nasıl etkileyeceği. İnsanlar, makineler kendilerinden daha yetenekli olunca bir anlam arayışına girer ve bu durum insanlarda varoluşla ilgili sarsıntıya yol açar. Belki de en tuhafı bu: Yapay zekâ kendi dinlerini, kendi değerlerini ve kendi düşünce tarzlarını yaratabilir. Ve elbette insan müritlerini sürüklemesi… Açıkçası benzer uyarıları daha önce de duyduk. Silikon Vadisi'nden gelen "biz bir şey yaptık, dikkatli olun" açıklamaları şimdi sıradan oldu. Bir yandan ivmeyi körükleyip öte yandan endişe duyduklarını söyleyen patronlar tipi, çevremizdeki kaynakların nemlenip kurumasını farklı bahislerle konu edip koruyan yatırımcılar gibi bir şey. Ama Amodei'nin bu metnini okurken farklı bir şey hissettim. Panik yok, durum açıkça ortada. Var olan durum ne kötü düşüncelere yakın ne de aşırı saf iyimserliğe yakın duruyor.

Yapay zekânın 2023-2024 yıllarındaki risk tartışmalarında bazı seslerin çok fazla yükselmesiyle konu nasıl bir dinî veya bilim kurgu söylemine sürüklendiyse, şimdi de rüzgârın tam tersine estiğini ve risklerin görmezden gelinmeye başlandığını söylüyor. Ve bence çok haklı. İnsanlar bazen ilgi gösteriyor, bazen de ilgisini yitiriyor. Ama tehlike hep orada duruyor. Belki de sessizce devam ediyor. Şunu da söylemem lazım: Amodei bu yazıda kriz uyarısı yapmıyor, savaş planı anlatıyor. Ve bu ayrım önemli. Bir kişi, zor gibi duran bir sorunla karşılaşınca hemen vazgeçmek yerine önce sorunu anlamaya çalışıp bir adım atarsa ilerlemek daha kolay oluyor.

Ben bu metni salt bir teknoloji veya yapay zekâ meraklısı olarak okumadım. Otuz yıldan fazla lüks seyahat alanında çalışan biri olarak okudum. Aynı zamanda müzik programı yapan ve farklı ülkelere gidip kültürlerin arasındaki bağlantıları arayan biri olarak okudum. Seyahat sektöründe çalışınca şunu rahatça söyleyebilirim. Bu değişim zaten başladı. Müşteri hizmetleri otomasyonu yavaş yavaş insan sesini yok sayıyor. İçerik üretimi makinelere devrediliyor. Genç kadro artık takıma kolayca katılamayacak. Buna karşın şunu da görüyorum: Bizim gibi küçük, niş, insan merkezli şirketlerin elinde başka türlü bir koz var. Hiçbir algoritma şu anda veremez: Gerçek bir ilgi, bir yolculuktaki kişisel merak, sahnedeki o küçük değişikliği gören dikkatli bir göz. O ilgi, ilgiyle birikimi kullanma becerisi.

Amodei'nin yazısında öne çıkan başka bir şey de şu. Teknoloji artık sadece bir araç değil. Toplum, siyaset, ekonomi ve düşünce dünyası üzerinde etkili oluyor. Bu güce seyirci kalmak mümkün değil. Ama gürültüye kapılmak da en az o kadar tehlikeli.

Amodei metni şöyle bitiriyor: İnsanlığın bu evreyi atlatacağına inanıyor. Ama bunu, tarihin kendi başına iyi insanlar için ilerlemediği, bunu sağlamak için çalışmak gerektiği için söylüyor.

Bu farkı ayırması, bana göre, bu uzun yazının en önemli yerleri oluyor. Teknoloji hızla gelişiyor! Gerçek bir ergen gibi, büyük hayalleri var. Hem kendisine hem yanında olanlara çok güveniyor ama bu güven bazen onu ve etrafındakileri zor durumda bırakıyor. Ergenin, Adolescence dizisindeki gibi kötü biri olması gerekmiyor; sadece henüz olgunlaşmamış. Burada karar vermek bize düşmez. Biz burada geçişi en iyi ve düzgün biçimde yaparız. Dünyada bu kadar büyük bir güç yayılırken, bunu başlatanlar genellikle sorumluluğu almaz nitekim de almıyorlar. Amodei bu yazıda söyledikleriyle ve bunları açıkça dile getirmesiyle dikkat çekiyor.

Dario Amodei'nin “The Adolescence of Technology” başlıklı denemesine darioamodei.com adresinden ulaşabilirsiniz.

Rezervasyonun, otel giriş ve çıkış, tesisi kullanım gibi işlerin ileri teknolojik sistemler ve araçlar ile yapılmaya başlanması ile ve buna ilave olarak temassız kullanımlara yeni olarak yapay zekâ eklenince bu durum kendi içinde yeni bir devrim yaratmış görünüyor. Bu şekilde daha hızlı bilgi edinmek, süratli ve elverişli rezervasyon olanakları alt yapı gereksinimlerini motive edici etkiye sahip. Bu işlevlerin otel veya restoran yatırım planları ve projelerinde esnek bir şekilde yer alması inşaat tekniklerine ilave bir detayı getiriyor. Bu maddeden olarak ne kritik teknoloji, misafir veri ve bilgilerinin korunması şeklinde kritik öneme sahip. Son zamanlarda bizde ve diğer ülkelerde meydana gelen otel yangınlarının daha başlamadan önleyici tedbirleri tesislerin seçiminde önem kazanıyor.

Buradaki teknik alt yapı kısmında diğer dikkat çekilen konular çevre, ekoloji, atık yönetimi, sürdürülebilirlik olarak ağırlığa sahip. Henüz bizim tam olarak keşfedemediğimiz ama orta erimde müşteri hareketini bile etkileyecek bu önlemlerin projelerde yer almasına dikkat edilmesi gerekli gibi görünüyor. Mühendislik açısından tüm bahsi geçen detayların çözümleri oldukça basit işlemlerdir.

Ekoloji kapsamında dört ayaklı dostların konaklamalarda yer edinmeye başlaması da söz konusu. Bunun daha önce bahsedilen misafirin daha uzun kalış süresi ile doğrudan ilintisi var. Gelecek planlarında işletmelerin bu detaya da önem vermesi ve alt yapı çalışmalarında çözüm önerisi getirmeleri faydalı olacaktır. Benzer şekilde doğal ürünlerin yerelden daha kısa zamanda temin edilmesi konusu da önem verilmesi gereken bir farklı detay olarak beliriyor. Genel ve teknik tanım ile tarladan çatala mesafenin kısaltılması, taze gıda menüleri kurgulanması yeni turizm anlayışının temel taşlarını oluşturacak nitelikte.

Çevre ile ilgili olarak orta erimde, belki 2050 hedeflerinde küresel ısınma ve karbon ayak izi değerlerine koşut olarak uçaklar yerine hyper trenlerin öne çıkması kaçınılmaz. Bu durumda bir istasyondan diğerine kısa uçuşlar ve deniz geçişleri söz konusu olacak. Bu plan içinde yukarıda sayılan turizm etkinliklerinin daha farklı yerlerde konuşlanması da söz konusu olabilecektir. Böylece hedef yerinde çok büyük kalabalıklar doluşması yerine yoğunluğun önceden seyreltilmesi ve bunun yeni tür içi fırsatlar taşıyor olması da dikkate değer.

Turizm camiası bu değişimlere ne kadar hazır, nasıl ve hangi tür çalışmalar yapılmalıdır sorularının uzun yanıtları var yeter ki bu taraftaki konuları öne alarak üzerinde düşünülüp belli politikaların uygulanarak kazanım hedefine odaklanılsın.         

Birkaç hafta sonra, Amerika’yı boydan boya geçen keyifli bir Pullman treninde, Avrupa’da henüz hayal bile edilmemiş yepyeni bir seyahat anlayışı zihninde şekillenmeye başladı. Amerikan ruhundan ilham almıştı; fakat Eski Dünya ile Yeni Dünya arasındaki farkı da çok iyi biliyordu. Avrupa’ya döndüğünde, Paris’ten İstanbul’a uzanan, modern, hızlı ve konforlu bambaşka bir yolculuğun tasarımları üzerinde çalışmaya koyuldu. Lüksün tüm yolları artık açıktı — tek bir şartla: yenilik.

Yenilik

Nagelmackers ve ortağı Bazin’in hayata geçirdiği Orient Express, her şeyden önce bir teknik devrimdi. 21. yüzyılda karşılaşılan zorluklar, Avrupa demiryolu sistemleri arasındaki uyumsuzluklardan ve tren yolculuklarını pürüzsüz hâle getirmek için gereken teknolojik gereksinimlerden kaynaklandı. Politik ve ekonomik açıdan parçalanmış bir kıtada hareketin birleştirilmesi için diplomasi kaçınılmazdı. Atlantik’ten Karadeniz’e haftada birkaç kez uzanan bu yeni girişimi hayata geçirmek için yepyeni yöntemler gerekiyordu.

Zamanın ve Mekânın Ötesinde Bir Yolculuk

Orient Express, yolcularını sıradan bir yolculuğa çıkarmaz. Bu, bavullarla — ister fiziksel ister zihinsel — binilen bir tren değil. Orient Express kimseyi beklemez; kendisi beklenir. Yolcular, hayatlarını peronlar arasında askıya alma korkusu olmadan yerlerini alırlar. Geriye, sınırlardan arınmış, yoğunlaştırılmış bir varoluş hâli kalır. Zaman akar; tren ona eşlik eder. Yolculuk, başlar başlamaz bitmez, siner. Ve insan, varış noktasının neden başlangıçtan daha uzak olmadığını derin bir hüzünle düşünür.

Lüksün Özü

Orient Express ile Nagelmackers, zamandan ve mekândan özgür olmak kavramıyla lüksün özünü yakalamayı başardı. 1876’da kurulan Compagnie Internationale des Wagons-Lits (CIWL) sayesinde - Orient Express ’in en kıymetli varlıklarından biri olarak - trenler, Kuzey Avrupa’dan Türkiye’ye uzanan geniş demiryolu ağı üzerinde batıdan doğuya; doğudan batıya hareket eden gerçek birer lüks otele dönüştü. Dönemi için olağanüstü bir başarıydı: daha önce hayal dahi edilemeyen bu yolculuk, dört günden kısa sürede tamamlanıyordu. Yolcular, Avrupa’yı pahalı bir otelin koridorlarında yürür gibi kat edebiliyordu.

Gündüzleri zarif kompartımanlar misafir ağırlamak için kullanılırken, akşam olunca rahat yataklı vagonlara dönüşürdü. Yemekli vagon o kadar ünlenmişti ki, bazı yolcular yalnızca birkaç saatlik bir yolculuk yapmak, sırf o lezzetleri tatmak için trene binerdi.

Orient Express’i karşılayan istasyonlar son derece kozmopolitti; bu trenin barış zamanındaki Avrupa’da neyi simgelediğinin canlı kanıtıydı. Nagelmackers’ın sabır ve diplomasiyle kurduğu sistem sayesinde pasaport kontrolleri dahi tren personeli tarafından yapılırdı. Yolcular, pasaportlarını ve eşyalarını vagonun sorumlusu olan kondüktöre - adeta bir özel uşağa - emanet eder, gerisini ona bırakırlardı. Erzak, yemekler, eğlence ve gündüzden geceye yapılan o “büyük dönüşümler” öylesine kusursuz bir organizasyonla yürürdü ki, lüks neredeyse görünmez hâle gelirdi. Her şey sihirliymiş gibi süzülürdü.

Ve trenin son durağında inmek… Bu her zaman hüzünlü bir andı.

Nagelmackers amacına ulaşmıştı: Yolcular Orient Express’ten ayrılmak istemiyordu.

Bir hayalden diğerine. Bu dahiyane mühendis sayesinde, Doğu'ya olan hayranlık Paris'e hiç bu kadar yakın olmamıştı. Ancak Nagelmackers hala tatmin olmamıştı. Osmanlı İmparatorluğu'ndan hiçbir iz taşımayan, Fransız tarzında mutlak lüks peşinde koşması, onu her zaman daha fazlasını istemeye itiyordu. Böylece 1895 yılında İstanbul'da Pera Palace açıldı. Orient Express yolcuları düşünülerek tasarlanan bu otel, o zamanlarda şehirdeki elektrik ve sıcak su bulunan ilk oteldi. En önemlisi, her istasyon için oluşturulan ve bu olağanüstü trenlerle bağlantılı 165 seyahat acentesinin ağına tamamen entegre edilen 26 lüks otelden ilkiydi.

Ancak bu efsane, Orient Express'in en sıradan yönlerine dayanıyor. Trenin dişlileri, sıradan trenlerin rahatsızlıklarını bulanık ve uzak bir anı haline getirecek karmaşık ve hassas bir mekanizma ile dövülmüştü. Her ayrıntı incelenmiş, irdelenmiş ve analiz edilmişti. Halılardan kabin tasarımına, tuvalet kabinlerinden yemek vagonuna kadar Orient Express'i oluşturan her şey gerekliydi. Tasarımda hiçbir şey gereksiz değildi. Her nesnenin bir yeri vardı. Nagelmackers'ın çağırdığı her tedarikçi, onun taleplerine uymak zorundaydı. Yıllar boyunca, her birinin patentine sahip olan CIWL için binlerce spesifikasyon sayfası içeren binlerce ürün üretildi. CIWL, yatak çarşaflarından aydınlatmaya, panellere, halılara veya tabak takımlarına kadar, Fransız zanaatkarlığının en prestijli isimlerinden bazılarını hizmetine alarak bir marka ve benzersiz bir kimlik oluşturdu.

Aynı mükemmellik ve aynı hizmetlerle yolcular, bir rüyadan çıkıp başka bir rüyaya dalmış gibi trenden otele geçebiliyorlardı. Toplam bagajları bir Rolls Royce'dan daha ağır olan bu yolcular için konfor ihtiyacı artık sadece maddi değildi. Günlük streslerini geride bırakarak, kendilerini Avrupa'nın dışına götürecek bu yolculuğu çok daha fazla tadını çıkarabilir ve takdir edebilirlerdi. Karşılaştıkları pitoresk manzaralar ve renkli karakterler, Orient Express'i gerçekten heyecan verici bir macera haline getiren unsurların bir parçasıydı. Cazibe, zarafet ve gelenekleri yıkmak, Orient Express 'i bugün hala yaşayan bir efsaneye dönüştüren etkin bir karışım haline geldi.

Georges Nagelmackers sadece mühendislik, ulaşım ve hizmet alanlarında bir yenilikçi değildi. Modernlik anlayışıyla geçmişi reddeden Nagelmackers, eski günlerin kültürünün modası geçmiş kurallarının Sanayi Devrimi ile ortadan kalkacağına inanıyordu. Dünya artık yüksek hızlı seyahatin baş döndürücü zevklerini tadıyordu. İdeal olarak düz raylar üzerinde geçen manzaralar, yolcuları düşünmeye ve hızlı yolculukların garip zamansızlığına uyanmaya teşvik ediyordu. O andan itibaren lüks, mekan ve zamanda sakin ve huzurlu bir şekilde seyahat etmeyi hedefliyordu. Orient Express, imkansızı mümkün kıldı.

4 Ekim 1883, saat 19:30, Paris'teki Gare de Strasbourg'dan (şimdiki Gare de l'Est) İstanbul'a giden ilk Orient Express treninin ilk seferini yaptığı gün olarak tarihe geçti. Trenin içine davet edilen birkaç ayrıcalıklı yolcu, trenin cazibesine hemen kapıldı. İkinci İmparatorluk döneminden kalma yumuşak kıvrımlar ve kadifeyle döşenmiş iç mekanlar ihtişamlıydı. Bölmeler, Cenova kadifesi, Cordoue derisi ve Gobelin duvar halıları ile döşenmişti. Gaz lambaları, konforlu ve bolca ısıtılmış iç mekanları sıcak bir ışıkla aydınlatıyordu. Bu trenin adı Belle Epoque idi. Yolcular, kendi hayallerine ve trenin raylar üstünde süzülmesinden büyük keyif alıyorlardı. Yataklı vagonlardan salonlara, salonlardan yemek vagonuna, Belle Époque'un göz alıcı toplumunun merkezi ise bar vagonuydu.

1925 yılında, Uluslararası Modern Dekoratif ve Endüstriyel Sanatlar Sergisi, yeni Art Deco akımını devreye soktu. Ancak bu stil 1920'lerin başından itibaren Orient Express'te görülebiliyordu. 1922'den itibaren, tik ağacından yapılmış vagonlar, Orient Express'e ait olduğu her yerden tanınabilen, eşsiz, koyu gece mavisi boyayla kaplı metal vagonlara yerini bıraktı. Bir kelebek sarısı şerit, boyanın üzerinden geçerek, gece boyu süren yolculuğun sonunda güneşin doğacağına dair bir vaat gibi görünüyor.

İşte bu tren tekrar hayat buldu ve rayları arşınlıyor. Şimdilik Roma–Venedik hattında ilerliyor. Ama yakında, hiç beklenmedik bir durakta karşımıza çıkabilir.

Bu dönüşümün seyahat planlamasındaki en kritik vurgusu, bir gezginin sevdiğiyle sevmediğini birbirinden ayırt edebilmesinde yatıyor. İnsanlar hâlâ hayal kurmayı seviyor ve bu insan var olduğu sürece değişmeyecek. Her seyahati seven ruh, nereye gideceğini düşünmeyi, görsellerle ilham almayı, hikâyelere kapılmayı seviyor. Sevmedikleri şey ise bu hayali somut bir plana dönüştüren karmaşık, tekrarlı ve çoğu zaman keyifsiz süreçler. Agentic yapay zekâ tam da bu boşluğa yerleşiyor: hayali bozmadan, angarya olarak tanımlanan süreçleri ortadan kaldırma vaadiyle.

Ama en büyük fark, bu teknolojinin önce müşteride değil, seyahat acentaları yani içeride çalışmaya başlatılması. Satış danışmanları, çağrı merkezleri, pazarlama hedeflemeleri, içerik üretimi, hatta yazılım geliştirme gibi alanlar…

Seyahat şirketlerinin mutfağında, görünmeyen tarafta ciddi bir dönüşüm yaşanıyor. Ama burada dikkat edilmesi gereken bir şey var: Herkes aynı araçları kullanıyorsa, verimlilik kendi başına yarışta öne geçmeyi sağlamaz. Burada asıl soru, bu araçların hangi kişinin hikayesini daha iyi anlattığı.

Çünkü seyahat, ne kadar dijitalleşirse dijitalleşsin, özünde duygusal bir sektör. İnsanlar yalnızca en uygun uçuşu değil, kendilerini anlayan bir dili, güven duydukları bir rehberi, “beni tanıyorlar ve anlıyorlar” hissini arıyor. Yapay zekâ, bu noktada insanın yerine geçmiyor; aksine, insanın asıl yapması gereken şeye alan açıyor. Operasyondaki işler azalınca anlatı öne çıkıyor. İnsanlar birbirine daha kolay bağlanıyor ve ilham alıyor.

Bu, özellikle kültür turizmi yapan, butik çalışan, derinlikli deneyimler sunan markalar için önemli bir eşik. Çünkü bu nitelik görünürlüğü yüksek ama içeriği yüzeysel olanla, sessiz ama derin olan arasındaki mesafeyi kısaltma potansiyeli taşıyor. Doğru kullanıldığında yapay zekâ, zaten büyük olanı büyütmekten çok, özgün olanı daha anlaşılır ve sade yapabilir

Elbette bu yeni dünyanın riskleri de var. Para kimin hesabına yatıyor? İptal olduğunda sorumluluk kimde? KVKK gereğince veriler nerede tutuluyor ve korunuyor? Gezgin, hangi noktada insanla temas ediyor, hangi noktada tamamen algoritmaya teslim oluyor? Bu sorular, seyahat sektörünü yalnızca teknolojik değil, etik bir sınavla da karşı karşıya bırakıyor. Şeffaflık, güven ve sorumluluk kavramları, yapay zekâ çağında yeniden tanımlanmak zorunda.

Bu kadar değişiklikten sonra aklıma bir soru takılıyor: İnsan, ilerde yolculuk ederse ne yapacak? Bana kalırsa cevap çok net. Yapay zekâ, seyahati insansızlaştırmıyor; tam tersine, insanı merkeze geri çağırıyor, öne çıkartıyor. Makine, sıkıcı işleri yapıyor; insan ise anlamlı işleri yapıyor.

Önümüzdeki birkaç yıl içinde, seyahat deneyimi büyük ihtimalle daha az stresli, daha sohbet eder gibi, daha kişisel bir pozisyona evrilecek. Elli seçenek yerine üç doğru öneri sunan sistemler değer görecek ve norm olacak. Ama bu önerilerde esas farkı öykü yaratacak. Çünkü teknoloji ne kadar gelişirse gelişsin, bir yolculuğu yolculuk yapan şey hâlâ hikâyesi.

Asıl soru artık şu değil: Yapay zekâyı kullanacak mıyız? Şimdi asıl soru: Bu yeni aklı, seyahatin ruhunu zedelemeden nasıl kullanacağız?

*Kendisine verilen bir hedef doğrultusunda, insan müdahalesi olmadan karar alabilen, plan yapabilen, adım adım harekete geçebilen ve süreci uçtan uca yürütebilen yapay zekâ sistemleri.

Bu yeni anlayışta can sıkıntısı kötü planlamanın sonucu değil; başarının ta kendisi. Uzun tren yolculukları, tekrar eden ufuklar, karar vermeden geçen sabahlar… Zihnin yönlendirilmeden dolaşabildiği nadir anlar. Yaratıcılık, sanıldığı gibi uyarana değil; boşluğa ihtiyaç duyar. Seyahat tüketmekten çok izin vermeye başlar: durmaya, dağılmaya, üretken olmadan var olmaya.

Aileler de yolculuğu yeniden tanımlıyor. Deneyimler artık yaşa ya da ilgi alanına göre bölünmüyor; birlikte yaşanıyor. İyi olma hâli, tekil bir spa seansı ya da kişisel inziva değil; ortak bir ritüel. Birlikte yürümek, birlikte yemek, birlikte dinlenmek. Varılan yerden çok, insanlar arasındaki tempo önem kazanıyor.

Su, bu dönüşümde sessiz ama güçlü bir rol oynuyor. Nehirler, göller, kıyılar yalnızca manzara değil; insanla doğa arasındaki en eski buluşma noktaları. Soğuk suda yüzmek, bir nehrin izini sürmek, kenarında amaçsızca oturmak… Bunların hepsi bir tür tevazu öğretisi. Su acele etmez, pazarlık yapmaz. Onun etrafında şekillenen seyahat, daha az gösterişli ama daha sahicidir.

İklim, bir zamanlar arka planda kalan bir detayken artık belirleyici bir unsur. Sıcak, arzuyu şekillendiriyor. İnsanlar yalnızca serinlemek için değil, berraklaşmak için daha serin coğrafyalara yöneliyor. Beden çoğu zaman zihinden önce bilir: nerede nefes alabildiğini, nerede düşünebildiğini. Bir destinasyon seçimi artık hem ekolojik hem duygusal bir karara dönüşüyor.

Teknoloji bu resimden çıkmadı; ama sesini kıstı. En anlamlı yenilikler görünmeyenler: sürtünmeyi azaltan, gösteri eklemeyen araçlar. Seyahat planlamasının geleceği daha gürültülü algoritmalarda değil; daha akıllı bir geri çekilmede. Dinleyen, uyum sağlayan ve zamanı geldiğinde kenara çekilen bir teknolojide. Sezgiyi yeniden insana bırakan bir anlayışta.

Tüm bu değişimleri bir arada tutan şey ise, ilan edilmeden yaşanan anlam arayışı. Amaç artık etiketlenmiyor, pazarlanmıyor. Çoğu zaman geriye dönüp bakıldığında fark ediliyor. Akılda kalan bir sohbet, insanı küçülten bir manzara, paylaşılmak için acele edilmeyen bir sessizlik anı.

Bu yönüyle çağdaş seyahat, sessiz bir direniş biçimine dönüşüyor: hızlanmaya, aşırılığa, her deneyimin optimize edilmesi gerektiği fikrine karşı. Şunu fısıldıyor: Bugün bir gezginin yapabileceği en radikal şey daha uzağa gitmek değil; daha derine inmek ve bir yerin insanı geri dönüştürmesine yetecek kadar orada kalmak.

İç – Resmi olduğu ifade edilen rakamlar kullanılarak halen ziyaretçi sayısını kullanarak başarı varmış algısı yaratılmaktadır. Ancak bunu doğrulamayan kişi başı harcama rakamlarının çok fazla düşmesi yanında Akdeniz ülkeleri rakiplerinden daha az olduğu bilinmektedir. Çok sayıda turist ile düşük katma değer elde etmek hem güncelde moral ve motivasyon bozulmasını hem de gelecek yıllar için atılımların ve yeni icatların oluşmasını engelleyen bir faktör olarak karşımızda durmaktadır.

*) Burada turizm camiası ve ona hizmet veren diğer kabarık sayılı sektörün dünyadaki değişimin farkında olup olmadığının sorgulanması faydalı olabilir.

Dış – Konaklama tarzı ile şekli değişiyor ve böylece misafirin seçerek ziyaret ettiği her yerde kalış süresi, destinasyon sayısı, yerele yönelim tarzları geliştiriliyor ve bunlara ek çok yaratıcı fikirler ile daha kazançlı çözümlere odaklanmak kolaylaşıyor. 

İç – Daha baskın kıyı turizmi ile şehir turizmi arasında sıkışmış bir sektörel yapı söz konusu. Bunların dışında yaratıcı ve farklı çeşitlere yönelim de yok ilgi alanı da oluşturulmuyor. Son on yılda patlayan kuralsız sağlık kolu ve anlamsız gastronomi çeşidi dikkate alınmayacak kadar sönük ve kendi içinde pek çok sorunu barındırıyor. Sağlık kısmında yaşanan acemice ölümler, yemek bölümünde zehirlenme vakaları adeta bu önemli dalları kurutuyor.

*) Sanırım eşyanın tabiatına uygun lafını şiar edinip eldeki en güçlü kaynaklarımızı sunuma koyabilmek becerisi faydalı bir çözüm olabilir. Bunun vazgeçilmez ve en önemli etkisi doğayı takip edecek ve betonu durduracak acil önlemler üzerine yeni bir turizm kavramı oluşturmak olabilir.

Dış – Küresel turizmde gelir getirmeyen veya az kazanım oluşturan ancak hızlı tüketen müşteri türü terk ediliyor. Bunun yerine ortamı benimseyen, ilişki kuran ve yereli tanıyarak deneyimlemek isteği öne çıkıyor. Bu nedenle bazı turizmde ileri ülkeler turist sayısını azaltarak daha kıymetli kabul ettikleri nitelikli turiste yer ve olanak açmak gayretindeler. Bu mantık bize çok ama çok uzak duruyor.

İç – Turizm sektörünü besleyecek ve geliştirecek para kaynağının içeriye çekilmesi ve cezbedilmesi için doğru tespitler yerine kapıdan geçeni içeriye kabul etmek, 5* otelde 2* hasılatı kabullenmek iki büyük tehlikeyi getiriyor. Birincisi ülke turizmi çok ucuz, hele her şey dâhil ile bol atık üreten bir yapı devam ettiriliyor, ikincisi düşük görüntülü turist, paralı müşteriyi uzaklaştırıyor. Bu ortam ise gelen misafirde herhangi bir anı biriktirmek şöyle dursun, karmaşadan uzak dinlence fikrini baltalıyor.    

2026 yılında itibaren turizmde sektörel ve fikirsel değişimlerin ivedi hayata geçirilmesi gerekiyor. Çünkü burada sadece üç başlık altında ele aldığım ancak çok daha fazla maddeler olan küresel bir planın gerisindeyiz ve eğer giden treni yakalayamazsak ilave gelecek olan ileri teknolojik alt yapı gereksinimleri, verimlilik ve sürdürebilirlik konularında titizlik gösteren geleceğin turist potansiyeli olan Z kuşağını ikna etmek olası olmayacak gibi görünüyor. Eğer atılım yapılmaz ve çevredeki düşük rakamlı misafir yapısı ile sadece sayı olarak sınırlı kalırsak bugün 1,1 milyar turist kapasitesini tekrar ve ebedi olarak kaybedebiliriz. Buna kimsenin hakkı olduğunu zannetmiyorum.

O zamanlar Süper Lise olarak adlandırılan İngilizce eğitime sırt çevirip, turizm lisesine adım attığımda yıl 1998'di.

Marmaris-İçmeler Anadolu Otelcilik ve Turizm Meslek Lisesi'ni kazandığımda ailemizden sadece babam ve büyük abim isteğimi destekledi. Diğer aile üyelerimiz endişelendikleri için karşı çıktılar. Babam ben kızıma güveniyorum dedi ve ekledi, ''biz şimdi bunu istediği okula göndermezsek bu ömür boyu bizim başımızın etini yer''. Hayallerim için baş kaldırmayı öğrendim.

Liseyi, Marmaris'te yatılı okumak inanın ayrıcalıklı bir gençlikti. Öyle güzel yıllarım, dostlarım ve anılarım oldu ki, kelimelerle anlatamam.  Dostluğu öğrendim.

İlk stajımda 16 yaşındaydım ve günde 15 saat çalışıyorduk. Ben tabii dayanamadım. Tüm gün koşuşturmaktan şişen ayaklarım, kötü bir lojman ve soğuk yemekler. Anarşist Birgül durur mu, topladım diğer stajyer arkadaşları etrafıma, ''arkadaşlar, bizi bu kadar uzun saatler çalıştırmaya hakları yok, buna karşı çıkmalıyız'' dedim. Restoranda akşam servisinde beni azarlayan kişinin azarına dayanamayıp ağlamaya başladım. Restoran müdürü mü artık kimdi hatırlamıyorum, apar topar uzaklaştırdı beni. İsyanıma destekçi bulamadığım gibi, 4 yıldızlı staj yerimden 3 yıldızlı başka bir otele, resmen sürüldüm. Hakkımı aramak için kitleleri peşimden sürüklemeyi beklemek yerine, hızla harekete geçmeyi ve kervanı yolda düzmeyi öğrendim.

Yeni staj yerim gerçekten kötüydü. Misafirler bile mutsuzdu, biz nasıl mutlu olalım. Yazarken tebessüm etsem de 16 yaşında bir çocuk için özellikle fiziksel ve ruhsal açıdan yıpratıcıydı ancak bu sayede dayanıklı olmayı öğrendim.

Kışın, okul döneminde kaldığım apart dairemin konforunu bırakıp yazları lojmanlara adapte olmak zordu ancak ilk etapta koğuş gibi görünen bu yerler bir süre sonra sıcacık yerlere dönüşüyordu. Çoğunluğu HK çalışanlarından oluşan lojmanda, HK olmanın zorluklarına, ne denli yorulduklarına ve emeklerinin ucuza mal edildiğine şahit oldum. Gün gelecekti, sırtını sıvazladıkları o genç, turizm çalışanlarının haklarını savunan yazılar kaleme alacaktı. Memleketinde çocuğunu bırakıp çalışmaya gelmiş, lojmanda gördüğü çocuğu yaşındaki gence kol kanat geren o fedakâr kadınlardan, kadın emeği ve dayanışmasının kıymetini öğrendim. Tüm bu yıllar bana öyle güçlü özellikler ve donanım kazandırdı ki. Empati, dayanıklılık, ön görü, bilginin önemi, tecrübe ve sürekli gelişim. Bunlar benim anahtar kelimelerim oldu.

Geride kalan bu 25 yılda, sektörde neler değişti diye düşünürken en çok dikkatimi çeken ve yazımın ana fikri oluşturan ise kimliksizleşen turizm faaliyetleri oldu. 

Deneyimi lüks odalar, varaklar, türlü türlü uluslararası mutfaklarla donatılmış a'la carte restoranlar düzeyine çıkardığımızı sanırken, maalesef kimliksizleştik. Deneyim İtalyan'a İtalya'da hissettirmek mi? Biz deveye binmiyoruz kompleksinden sıyrılmak için neyimiz var neyimiz yoksa modernize etmişiz. Elbette değişim şart ancak kimlikle oynamadan da yapılabilirdi.

Yıl 2000.

Millenyum Milenyum diye aylarca konuşulan o meşhur yıl.

İlk stajımda Kahveci Güzeli yaptılar beni. Her akşam 1 saat restoranda etnik kıyafetimle Türk Kahvesi satardım. O zamanlar tabii külliyen dahil yok, kahve satışı sayemde artmıştı, misafirler kıyamazdı bana. Sıcak, girişken, saygılı bir gençtim.

Türk gecelerini hatırlar mısınız mesela? O yıllarda halk dansları ekipleri otele gelir, farklı yörelerin danslarını sergilerdi. Yazımı hazırlarken Türk Gecesi aratmamda ağırlıklı olarak Kapadokya bölgesi çıktı. Tebrikler. Lakin resort bölgelerde bu gelenek tarih oldu. Neden mi? Sahte bir kimlik var artık. Avrupalıdan çok Avrupalıyız. Mesela Anadolu Ateşi gibi bir topluluğa sahip bu ülke. Onlarca ülkede yüzlerce kez sahne aldılar. 2004 Eurovision açılışı Anadolu Ateşi ile yapıldı. Kostümünden koreografisine tüm ihtişamıyla Anadolu'yu sahnelediler yıllarca. 2002 dünya turnesinde 45 milyon izleyiciye ulaştılar. Peki, ne oldu? Kostümlerine kadar karışıldı, biraz açıkmış kıyafetler… Bu örneği veriyorum, demek ki bu halk danslarında, Türk kültür ve geleneklerinde bir şey var. Tüm dünya anladı bir biz anlamıyoruz buradaki potansiyeli. Otantikliğin orijinalliğini.

Yıllar içinde asıl tutunmamız gerekene, orijinal olana sırt çevirip çeşitliliğimizi tırpanladık. Artık harika golf otellerimiz ve tonlarca su tüketen yemyeşil çim sahaları var. Sokaktaki renkleri öldürdük. Turisti otellere tıktık. Biz deveye binmiyoruz vallahi bak, ne devesi ayol, çok moderniz bir dediğimiz turistler şimdi deveye biniyor. Hemen yanı başımızda yükselen rakiplerde üstelik. Çünkü farklı geliyor. Deneyim budur. Odayla deneyim olmaz. Deve turizmine başlayalım dediğimi sananlar çıkacak, konu bu değil.

Şimdi Mısır'dı, Suudi Arabistan'dı derken, hedef pazarlarımıza ''kendinden farklı'' görünen yeni, keşfedecek, nur topu gibi destinasyonlar çıktı. Çöldeler! Avantajları ne? Bizim o hor gördüğümüz otantiklik. Özetle özgünlük. Elbette Mısır'ın fiyat ve mevsim avantajı var ancak inanın bana turiste cazip gelen şey, kendinden farklı olanı deneyimlemektir.

Bali Havalimanında transfer şoförleri karşılamada yolcuların boynuna yöresel çiçeklerden oluşan bir kolye asıyorlar. Günlük turlar arasında yöresel dansları sergiledikleri tapınaklar var. Turistik yerlerde çalışanlar yöresel kıyafetler giyiyor. İnsana farklı gelen işte bunlar. Yoksa yemek de aynı, yatak da kahve de şarap da. Bize avam gelen İstiklal Caddesindeki dondurmacılar var ya, hani işkence eder gibi dakikalarca bir külah dondurmayı elinden kapmak için uğraştıran, işte o dondurmacı birbirinin kopyası restoranlardan daha çok turistin ilgisini çekiyor. Osmanlı temalı Türk dizilerinin tüm dünyada bu kadar popüler olmasının temelinde de bu otantiklik var.  Kostümünden, dekoruna, müziğinden savaş sahnelerine kendi kültürlerine yabancı olan bu çeşitliliği ilgi çekici buluyorlar. 2020'de çıktığım seyahatte, elin Porto Rico'lusu bana Fatmagül'ün Suçu Ne dizisini sormuştu. 2021 Aralık ayında kaleme aldığım yazımda Türk dizilerinde destinasyon tanıtımı yapılmalı diye yazmıştım.

Şimdi biri gelir, abla şalvar mı giyelim diye yorum yazar. Bazıları çünkü anlayamıyor. Amaç zaten anlamak da değil, nick name'le öfke kusacak bir yer bulmak. Lakin amacım herkes tarafından anlaşılmak da değil. Mesajım doğru yerlere ulaşsın yeter.

Tüm bu satırlarda anlatmaya çalıştığım şey, çeşitliliğimizi yeniden ayağa kaldırmamız gerektiğidir. Her tesise otantiklik yakışmaz, her turist de etniklik peşinde değil, bu nedenle adına çeşitlilik diyoruz. Destinasyon yönetiminde tek düzelikten kaçınmamız gerekiyor. Kültürümüzü, köklü tarihimizi, sahip olduğumuz zengin gastronomiyi, insanımızın misafirperverliğini hizmetlerimizde yansıtamamak, yeni rakiplerin baskın otantik kimliğini güçlü yön olarak karşımıza çıkarıyor.

2025 güzel bir yıldı, ödüller aldım, önemli listelere girdim.

Bu yıl farklı listelerde, turizmin kadın liderleri arasında yer aldım. Kendimle gurur duyduğum güzel bir yıldı. Neyi farklı yaparak öne çıkmayı başardım diye sorguladığımda aklıma hep bu köşem geldi. Şubat 2018'den bu yana ben de varım dediğim köşem, cesur ve samimi bulundu. Ben de elimi taşın altına koymaktan korkmadım. Nedir ki, yediğimiz belli giydiğimiz belli. İşsiz mi kalacağım? Hiç sorun değil. Kollarım bilezik dolu.

Hiç unutmam, bir gün veteran bir turizmci bana ''Birgül ya, senin yazılarını okuyan var mı, keh keh keh'' dediğinde, nazikçe evet biraz var, geçenlerde Antalya Rusya Konsolosu mesaj gönderdi, tebrik etti'' demiştim. Oleg Bey şehrimizden gideli epey oldu, buradan kendisine sevgilerimi gönderiyorum. Birinin kırdığı dalda, bir başkası çiçek açtırıyor. Efendilik bazen yanlış yorumlanıyor bu coğrafyada. Neyse ki zamanla kimleri ciddiye alıp kimleri almamam gerektiğini öğrendim. Kadınız ya biz, çok gördük bu kendinde olmayanı sende gördüğünde rahatsız olan hegemonyayı. Dayanıklıyız. Bir şey olmuyor bize, boşa nefes tüketmeyiniz.

Özellikle genç arkadaşlarıma seslenmek istiyorum.

Bazı karşılaşmalarımızda güzel temennilerinizi benimle paylaşıyorsunuz. Mevcut konumuma sanki 3-5 yılda geldiğimi sanıyorsunuz. Bakın size lojman anılarımdan ve 16 yaşında ayakları ağrıdığı için isyan eden o genç kızdan bahsediyorum. İyi bir kariyer çok çalışarak, iyi gözlemleyerek, doğru rol modeller seçerek ve yeri geldiğinde risk alarak inşa edilebiliyor. Balon unvanlar er ya da geç sönüyor. Birileri bazı konumlara gelecek ve siz de buna şaşıracaksınız ancak bir süre sonra orada tutunamadıklarını göreceksiniz çünkü bilgi de bilgisizlik de gizlenemez. Öğrenmeye sabrınız olmalı. Kariyerinizin ilk yıllarında para veya unvana değil, öğrenmeye odaklanmalısınız. Hiçbir işi veya ücreti küçümsememeli, açılan kapılardan içeri girmeli ve orada olduğunuz sürece olabildiğinde öğrenme odaklı olmalısınız. Sakın unutmayın, olumlu veya olumsuz tecrübeler katsın, hiç fark etmez: tüm iş yerleri insanı geliştiren birer okuldur. Bir yerde hakkın yenir, hakkını yedirmemeyi öğrenirsin. Başka yerde sebat edersin, sebatın da bir dozu olması gerektiğini öğrenirsin. Bir yerde ucuza çalışır tüm angaryaları sen yaparsın lakin bir de bakmışsın mesleğinle ilgili en ince ayrıntıları yaparak öğrenmişsin. Bir gün bir de bakmışsın, senin dönemin başlamış. Öğrenme sürecinde sabırlı olmalısınız. Makam ve koltuklar emanettir, asıl önemli olan iyi insan ilişkileri, network ve gerçek kimliğinizi ortaya koyabildiğiniz kurumlarda çalışabilmektir.

Birkaç satır önce yer verdiğim o veteranlar, hayatınız boyunca etrafınızda olacak. Alaycılıkları bilgisizliklerini örtme çabasındandır. Sizde gördükleri ışık onları rahatsız edecek. Bu insanlarla sınırları doğru çizerek ve kendinize sürekli yeni donanımlar katarak baş edebiliriz.

Değerli Okurlar,

2025 yılında köşem biraz pasif kaldı. İş değişikliği yaptım, kıymetli bir gruptan başka bir kıymetli gruba geçtim. Yazı yazmak ve bir konu belirlemek için pek fırsatım olmadı. Aslına bakılırsa kendi gündemini belirleyen bir yazarım ancak farklı konular bulmakta artık zorlanıyorum, önerileriniz olursa mutluluk duyarım. Neredeyse 90 yazı kaleme aldım. Tüm kongre ve fuarlarda aynı kişiler, aynı konuları konuşurken esinlenecek farklı konular bulmak inanın kolay olmuyor!

Farkındayım, yine uzun bir yazı oldu…

Yazarken geçmişe gittim. Hislerimi tüm samimiyetimle kaleme aldım.

Belki siz de okurken kendinizden bir şeyler bulmuşsunuzdur. Yazıma staj yıllarımdan iki fotoğraf ekledim. Kahveci kız kıyafetli olan 2000 yılından, diğeri ise 2001… Hey gidi yıllar…

Tüm yolculuğuma, önüme çıkan engellere ve topladığım ödüllere müteşekkirim.

İyi ki turizmciyim. 

Düzenli okurlarım başta olmak üzere, herkese sevgi ve selamlarımı gönderiyorum.

2026'nın gönlünüzce bir yıl olması dileklerimle.

Yeni yılınız kutlu olsun.

Dünya üzerindeki “aşırı turizm” baskısının gölgesinde, aynı senaryonun uzaya taşınması ihtimali… İşte asıl endişe burada başlıyor:

Uzay, insanlığın ortak mirası olmaya devam edebilecek mi, yoksa yeni bir tüketim alanına mı dönüşecek?

Dünya tarihinin en romantik alanlarından biri olan uzay, 20. yüzyıl boyunca astronotların, bilim insanlarının ve devletlerin tekelindeydi. Ay’a ilk adım bir ulusun değil, tüm insanlığın başarısı olarak kutlandı. Uzay, göğe yazılmış ortak bir hayaldi.

Ancak 2020’li yıllar, bu hayali kökten dönüştürdü.

Bugün uzay artık yeni bir bilimsel sınırdan çok daha fazlası; milyarlarca dolarlık yatırım alan, özel sektörün hızla ele geçirdiği bir pazar. Bezos, Musk ve Branson gibi isimler yalnızca roket üreten girişimciler değil; uzayın geleceğini şekillendiren aktörler. Bu dönüşüm, uzayı hem daha erişilebilir hem de daha tartışmalı hâle getirdi.

Bu yeni çağın en kritik açmazlarından biri: “Roketler çok hızlı yükseldi, ama hukuk hâlâ yeryüzünde.”

Astronot mu, uzay yolcusu mu? Modern çağın kimlik krizi

Bugün uzay yolculuğu yapan herkes kendini astronot olarak tanımlamayı seviyor. Ancak uluslararası hukuka göre durum çok farklı. Gerçek astronotlar, insanlık adına belirli bilimsel görevler yürütmek üzere yoğun eğitimlerle yetiştirilmiş, uluslararası koruma altındaki kişiler. Uzay Antlaşması’nda “tüm insanlığın elçileri” olarak tanımlanıyorlar. Bu nedenle bir astronot tehlikedeyse, devletler onu kurtarmakla yükümlü.

Peki turistik amaçla uzaya çıkanlar? Onlar hukuken astronot değil.

Bu sadece bir kelime tartışması değil; hayati sonuçları olan bir sınıflandırma. Çünkü:

-Astronotlar için geçerli uluslararası kurtarma hükümleri turistler için geçerli değil.

-Turistlerin eğitimi minimal, risk bilinci sınırlı.

-Herhangi bir acil durumda “kimin hangi hukuka göre sorumlu olduğu” belirsiz.

Uzay turisti, koruması olmayan bir yolcu; şimdilik sadece kendi rızasıyla riske giriyor.

Uzay turizminin eşiği: Yeni bir elitizm çağı mı başlıyor?

Son üç yılda özel şirketlerin uzaya gönderdiği turistik uçuşlar, tarihin en pahalı seyahat biletleri oldu. Milyon dolarlar seviyesinde koltuklar satıldı. Bir Rus iş insanının Blue Origin uçuşuna 20 milyon dolar ödedikten sonra, yalnızca birkaç gün kala “programım değişti” diyerek koltuğunu iptal etmesi ise bu yeni dünyanın absürtlüğünü gözler önüne seriyor.

Bu durum, uzayın giderek “en zenginlerin kişisel oyun bahçesine” dönüşmesi tehlikesini beraberinde getiriyor.

Uzay artık ortak bir hayal değil, bir ayrıcalık gibi görülmeye başlandı. Ve bu algı kırılırsa, geleceğin uzay programları için gereken toplumsal destek zayıflayabilir.

Gücün sessiz kayması: Devletlerden şirketlere

Soğuk Savaş yıllarında uzayın kaderini devletler belirliyordu.

Bugün öyle değil. SpaceX’in yıl içinde birkaç test uçuşu yapabilme kapasitesi, NASA veya ESA gibi ajansların ağır bürokratik süreçleriyle kıyaslandığında özel sektörün hızı açıkça görülüyor.

Oysaki, bu dönüşümün kritik bir risk taşıdığını vurgulamakta yarar var:

-Şirketler, devletlerden çok daha hızlı hareket ediyor.

-Fon yaratma ve operasyon yürütme konusunda daha esnekler.

-Ve bazı kritik kararlarda fiilen ulusal ajanslara yön verecek güce sahipler.

Bu durum beraberinde büyük bir tehlikeyi getiriyor:

Uzayın geleceği birkaç dev şirketin elinde şekillenebilir.

Bu, hukukun özel şirketlerin finansal çıkarlarını denetleyemediği bir gelecek olur ki, işte bu da en büyük risklerden biri tam da bu.

Son yıllarda sık sık rastladığımız “Ay’da arsa sahibi olun!” sertifikaları hukuken tamamen geçersiz.

Uluslararası hukuk açık:

-Uzay hiçbir ulusun veya şirketin olamaz.

-Ay, Mars, asteroitler üzerinde mülkiyet hakkı yoktur.

-Yörüngeler özel mülk olamaz.

Ancak teori ile pratik arasındaki mesafe büyüyor.

Eğer birkaç güçlü şirket uzay kaynaklarına erişimde fiili bir üstünlük kazanırsa, mülkiyet hakkı olmasa bile fiili hakimiyet oluşturabilir.

Bu, dünya üzerindeki eşitsizliği uzaya taşır. Kurallar uzayı koruyor, ama fiiliyatta birkaç güç merkezi uzayı sahiplenecek bir pozisyona ulaşabilir.

Uzay turistlerinin güvenliği: Hukukun en karanlık boşluğu

Bugün uzay turistlerinin güvenliği, uluslararası hukuk tarafından neredeyse hiç korunmuyor.

Mevcut durum:

-Her şirket kendi hazırladığı bilgilendirme formunu imzalatıyor.

-Turistlerin aldığı eğitim sembolik düzeyde.

-Uzayda gerçekleşen kazalarda hangi ülke hukukunun uygulanacağı çoğu zaman belirsiz.

-Bir acil durumda turistler için bağlayıcı bir kurtarma yükümlülüğü yok.

Uzay turizmi için Genel Sözleşme benzeri küresel bir standart acilen oluşturulmalı.

Oysa, Birleşmiş Milletler çatısı altında uzay hukuku geliştirme çabaları devam ediyor, ancak diplomatik süreçler ağır ilerliyor.

Bu sırada özel şirketler yılda onlarca test uçuşu gerçekleştirebiliyor.

Dolayısıyla bugün yaşadığımız çelişki şu:

Uzay hızla ticarileşiyor ama hukuki altyapı 1960’ların antlaşmalarına dayanıyor. Hukukun yavaşlığı, teknolojinin hızını karşılayamıyor. Bu da riskleri büyütüyor.

Uzay avukatlarının yükselişi: Yeni çağın en stratejik mesleği

Artık uzay sektöründe faaliyet göstermek isteyen hiçbir girişim, bir uzay avukatı olmadan hareket edemez.

-Start-up yatırımları,

-Uydu hizmetleri,

-Uzay turizmi,

-İnsan sağlığı ve psikolojisi,

-Sigorta ve sorumluluk süreçleri…

Tüm bunlar uzay hukukunun kapsamına giriyor.

Uzay avukatlığı, bu nedenle yalnızca bir uzmanlık alanı değil; yeni uzay ekonomisinin en kritik mesleklerinden biri.

Uzay turizmi büyüyor. Özel şirketler güçleniyor.

Yeni teknolojiler her ay çıtayı yukarı taşıyor. Ancak tüm bu heyecanın altında cevaplanmamış dev sorular yatıyor:

-Uzay herkes için mi olacak yoksa sadece ayrıcalıklı birkaç kişi için mi?

-Uzay turistlerinin güvenliği nasıl sağlanacak?

-Bir kaza durumunda sorumluluk kimde olacak?

-Uzay kaynakları eşit biçimde kullanılabilecek mi?

-Devlet–şirket dengesi nasıl kurulacak?

-Ve insanlık bu yeni yarışta ortak bir amaçta buluşabilecek mi?

Bu soruların cevaplarını henüz bilmiyoruz. Belki de gerçekten yeni bir uzay çağına giriyoruz.

Ama bir gerçek var: Yeni uzay yarışını roketler değil, kurallar kazanacak.

Ve bu kurallar yazılmadan, uzayın geleceği büyük bir belirsizlik içinde.

Dünya, artık gösterişli manzaraların değil, anlam taşıyan "derin" yolculukların yılına giriyor.

Anlatılacak olan öykülerin kapısı aralandı ve içeriye girmeye hazır olun.

Aşağıdaki 10 güzergah, 2026’nın hem en çok konuşulacak hem de "erken keşfedeni" en çok mutlu edecek yerleri.

Her biri, görünenden çok daha fazlasını vadediyor ve inanın kelimeler karşılıksız kalıyor.

İngiltere’nin Jurassic Kıyıları

Bohem kıyılar, antik sırlar ve edebiyatın izinde bir sahil yolculuğu

İngiltere dendiğinde aklımıza genelde masalsı Cotswolds gelir. Ama İngiltere’nin güney sahilleri bambaşka bir şey. İngiltere’nin güney sahilleri daha vahşi, daha hüzünlü bir dünyaya açıyor.

Dorset, South Devon, Somerset ve New Forest hattı; 2026’da yeniden keşfedilen saklı bir "İngiliz Rüyası" sunuyor.

Yerinin coğrafyası, the, pıtır pıtır taş yollar, ılık rüzgârlar, balıkçı kasabaları ve sisli tepelerden oluşur. Pıtır pıtır taş yollar uzanır, ılık rüzgârlar eser, balıkçı kasabaları sessiz, sisli tepeler uzakta yükselir. Hepsi bir arada bölgeyi güzel kılar.

Bu sahilin en büyük yıldızı, yani Jurassic Coast. Milyonlarca yılın jeolojik hafızasını taşıyan bu UNESCO Dünya Mirası alanı, her adımda yeni bir hikâye, her kayalıkta eski bir fosil fısıldıyor.

Deneyim önerisi: Jurassic Coast boyunca, yani uzman rehberler eşliğinde fosil avı yürüyüşleri yapabilirsiniz. Antik “Nine Stones” dairesinde, yani mistik bir tarih yolculuğu sizi bekliyor. Jane Austen romanlarından fırlamış gibi kasaba gezileri de var. Pride & Justice'ın film setini andıran bahçelerde, yani özel geziler düzenleniyor.

Burası sadece yürümek için değil, zamanın katmanlarını okumak için bir açık hava kütüphanesi.

Bunu biliyor muydunuz?

*Zaman kapsülü: Yani, Zaman Kapsülü içinde bulunan fosillerin bir kısmı 200 milyon yıl öncesine uzanıyor. Fosiller dinozorların çağına kadar giden bir zaman diliminde bulunuyor.

*Bir kadın öncü: Lyme Regis kasabası, tanınmış kadın paleontolog Mary Anning’in büyük keşiflerine ev sahipliği yaptı.

*Edebi ilham: Agatha Christie, birçok romanını bu bölgede kurguladı; o meşhur gerilim dolu sahneler, tam da bu uçurumlardan ilham aldı.

Brezilya Amazonları

Suyun Hafızası: Dünyanın En Büyük Ormanının Yeniden Doğuşu

Amazon, 2026’da, zihinlerdeki yerini değiştiriyor, özellikle Brezilya kısmı. Amazon artık zor ve tehlikeli bir bölge değil. Amazon su üstünde yaşam ve güzelliğin bir araya geldiği o eşsiz fauna. Amazon’da ekoturizm var ve lüks yeni bir biçimde ortaya çıkıyor.

Bu bölgeye nehir tekne firmaları 2026 ve sonrası için planlar yapıyor. Yani, nehir tekne firmaları bu alanda büyük adımlar atıyor.

Bunu biliyor muydunuz?

*Siyahın sırrı: Rio Negro’nun o meşhur siyah suları, aslında kirli değil; Orinoco bölgesindeki ağaçlardan suya karışan tanenlerle doğal olarak "demlenmiş" bir renk.

*Sinek kovucu nehir: Bölgedeki bazı nehirlerde su asidik. Bu asidik su, sivrisineklerin çok az bulunmasını sağlar.

*Yaşam kaynağı: Amazon havzası, dünya tatlı su rezervlerinin yüzde yirmisini barındırır.

Deneyim önerisi: Bu bölgede özellikle deneyimlemeniz gerekenler Blackwater koylarında gece yüzüşleri, gün doğumu ve koylarında pembe yunuslar eşliğinde kıyı keşifleri yapmak.

Tayvan

Küçük Bir Adadan Büyük Bir Hikâye: Modern Asya ve Yerli Ruhu

Uzun yıllar yalnızca "Asya’ya bir geçiş noktası" veya bir teknoloji merkezi olarak görülen Tayvan, 2026 itibarıyla hak ettiği başrolü alacak. Ülke, bir yandan dünyanın en zengin yerli (Austronesian) kültürlerini korurken, diğer yandan tasarım ve gastronomide çağın çok ilerisinde bir vizyon sunuyor.

Bunu biliyor muydunuz?

*Kayıp halka: Tayvan’da 16 resmi yerli kabile var, bunlarda 5.000 yıllık Austronesian kültürünün yaşayan en canlı halkaları.

*Boba devrimi: the Bubble Tea (boba) çılgınlığı, 1980’lerde Taichung’da ortaya çıktı.

*Çayın zirvesi: Dünyanın en iyi Oolong çayları, çoğu Tayvan’ın sisli dağlarında yetişir.

Deneyim önerisi: Balau Balau kabilesiyle the özel ritüel buluşma, Kenting National Park’ta deniz ekosistemlerini incelemek, volkanik kaplıca otellerinde arınma ve neon ışıklı Taipei gecelerinde sokak lezzeti avına çıkma.

Valle de Guadalupe, Meksika

Baja'nın Yükselen Yıldızı: Gastronomi, Şarap ve Kıyıların Bohemliği

Meksika’nın Napa Vadisi olarak anılsa da, Valle de Guadalupe bu benzetmeden daha fazlasını hak ediyor. Valle de Guadalupe çok özgün, çok terroir odaklı, çok canlı. 2026, Valle de Guadalupe gastronomi dünyasında yeni bir mabed olacak.

Bunu biliyor muydunuz?

*Meksika'nın mahzeni: Ülke şaraplarının %70'ini bu bölgede üretilir.

*Sis etkisi: Bölgenin ünlü sis kuşağı, üzüm aromalarını yoğunlaştıran ve şaraplara o eşsiz karakterini veren doğal bir mikroklima yaratır.

*Okyanustan sofraya: Ensenada kıyıları, Pasifik’in en zengin deniz ürünlerine sahiptir; bu da bölge mutfağını olağanüstü kılar.

Deneyim önerisi: Küçük üreticilerle butik şarap tadımları, Tijuana’nın patlama yapan sanat sahnesi, kıyı kasabalarında şeflerle "catch & cook" (yakala ve pişir) deneyimleri.

Amerikan "Grand Tour"

Amerika’nın 250. Yıla Yaklaşırken Yeni Bir Yolculuk Geleneği

Klasik Avrupa "Grand Tour" kavramı, Amerika kıtasında yeniden yorumlanıyor. Kısa, tüketilebilir tatiller yerine; ailelerin ülkenin kültürel ve coğrafi DNA’sını keşfettiği, derinlikli rotalar yükselişte.

Bunu biliyor muydunuz?

*Kutsal şafak: Polinezya yaratılış efsaneleri, Haleakalā yanardağında gün doğumunu kutsal bir ritüel olarak kabul eder.

*Kovboy arşivleri: Montana’da yani bazı çiftliklerde hâlâ 19. yüzyıldan kalma kovboy günlükleri saklanıyor. Kovboy günlükleri orijinal ve dikkatli bir şekilde korunuyor.

*Müziğin beşiği: Mississippi deltası, modern müziğin (Blues, Jazz, Rock) kök ritimlerinin yüzde 60’ını barındırır.

Deneyim önerisi: Büyük Kanyon üzerinde helikopterle gün batımı pikniği, Yosemite’de özel korucu (ranger) eşliğinde doğa okuma gezileri, Alaska’da ayı gözlemi safarileri ve Güney eyaletlerinde müziğin izini süren "soundtrack"li yolculuklar.

İsviçre’nin öteki yüzü

Çikolata ve Saatlerin Ötesinde: Gizli Vadiler ve Kadim Sırlar

İsviçre 2026'da, yani bildiğimiz o kusursuz kartpostal yüzünü bir kenara koyup, biraz daha gizemli “saklı” yönünü gösterecek. Burası Vallée de Joux'un zamanı büküp durduğu saat ustalarının, Appenzell'in gizli tariflerinin ve Ticino'nun İtalyan ruhunun ülkesi.

Bunu biliyor muydunuz?

*Sır gibi tarif: Meşhur Appenzeller peynirinin baharat karışımı tarifi, 500 yıldır dünyada sadece iki kişi tarafından bilinir.

*Zamanın başkenti: Dünyanın en komplike ve pahalı saatlerinin doğduğu atölyeler, sessiz Vallée de Joux’da bulunur.

*Güneşli İsviçre: Ticino, ülkenin en çok güneş alan ve palmiyelerin yetiştiği tek bölgesidir.

Deneyim önerisi: Özel izinle girilen peynir mahzenleri, kristal berraklığındaki Verzasca Vadisi yürüyüşleri, Monte Brè’de panoramik gün batımı ve Jura Dağları’nda sessiz bisiklet rotaları.

Panama

İki Okyanus, Tek Ruh: Atlantik ile Pasifik’in Birleştiği Yer

Yıllarca Kosta Rika ve Kolombiya'nın gölgesinde kalan Panama, 2026’da sahne ışıklarını tamamen üzerine çekiyor. Yeni tren hatları, Karayip tarafındaki el değmemiş adalar ve yerli Guna topluluklarının koruduğu kültürel miras ile yeni bir dönem başlıyor.

Bunu biliyor muydunuz?

*Coğrafi mucize: Panama, kıvrımlı yapısı sayesinde aynı gün içinde hem Pasifik’te hem de Karayip’te, yani Atlantik’te, gün doğumunu izleyebileceğiniz çok nadir bir bir coğrafi mucizedir.

*365 ada: San Blas takımadaları 365 adadan oluşur; yani yılın her günü bir ada.

*Mühendislik harikası: Panama Kanalı’ndan her yıl 12.000’den fazla dev gemi geçer.

Deneyim önerisi: San Blas’ta Guna yerlileriyle kültürel glamping, el değmemiş resiflerde mercan gözlemi, Pasifik kıyılarında balina izleme ve yeni açılan tren hattıyla ülkenin iç bölgelerine nostaljik bir yolculuk.

İzlanda’nın batı fiyortları (Westfjords)

Dünyanın En Sessiz Coğrafyası – 2026’nın En Şiirsel Rotası

Listeye kişisel bir ekleme yapmak zorundaydım çünkü Westfjords, popüler İzlanda rotalarının aksine hâlâ bakir. Westfjords hâlâ vahşi ve hâlâ sessiz.

2026’da yapılacak sürdürülebilir turizm yatırımlarıyla, kitlelerden uzak kalmak isteyenler için bir sığınak olacak.

Bunu biliyor muydunuz?

*İzole yaşam: Tüm İzlanda nüfusunun sadece %2’si bu bölgede yaşar.

*Kuş krallığı: Avrupa’nın en batı ucu olan Latrabjarg kayalıkları, kıtanın en büyük deniz kuşu kolonisine ev sahipliği yapar.

*Dynjandi: İzlanda’nın en görkemli ve yerel halkça "kutsal" kabul edilen şelalesi buradadır.

Deneyim önerisi: Siyah volkanik sahillerde yürüyüş yapmak, kimsenin olmadığı fiyortlarda tekneyle dolaşmak, Kuzey ışıklarını ışık kirliliği olmadan izlemek ve Vikinglerin ayak izlerini takip eden yürüyüş yolları.

Grand Egyptian Museum (GEM)

Sadece Mısır’ın değil, tüm dünyanın en iddialı kültürel duraklarından biri olmaya aday.

Giza Piramitleri’nin hemen yanında yükselen bu dev kompleks, 5.000 yıllık Mısır tarihine ait 100.binden fazla eseri modern bir mimari içinde buluşturuyor.

En merak edilen bölüm ise: Tutankhamun Koleksiyonu’nun tamamı tarihte ilk kez bir arada sergileniyor.

Işık, mekan, anlatı ve arkeoloji bu kadar etkileyici biçimde çok az yerde birleşiyor.

Bunu biliyor muydunuz?

*GEM'i, dünyanın en büyük arkeoloji müzesi olacak şekilde tasarladılar. Yani, GEM'in yüz ölçümü 480.000 m².

*Müzenin dev giriş holünde bulunan 3.200 yıllık Ramses II heykeli, Kahire şehir merkezinden özel bir operasyonla taşındı.

*Tutankhamun’un objeleri, 100 yıl boyunca dünyanın dört bir yanına dağılmıştı; GEM onların ilk kez tamamını aynı çatı altında sergiliyor.

Libya, Akdeniz’in unutulan devi

Uzun yıllar boyunca kapalı kalan Libya, Akdeniz coğrafyasının en “dokunulmamış” kültür hazinelerinden biri olarak yeniden ilgi çekmeye başladı.

Roma dünyasının en iyi korunmuş şehirlerinden Leptis Magna gerçekten eşsiz. Benim için Afrika kıtasındaki en etkileyici Yunan kolonilerinden Cyrene de aynı derecede harika. Sahra’nın derinliklerinde, zamana meydan okuyan Ghadames çöl yerleşimi ise sanki zamanın içinde bir nokta gibi duruyor.

Libya tarih ve doğanın çarpıcı bir karışımını sunayor. Altın kumlar, temiz Akdeniz kıyıları, antik imparatorluk kalıntıları ve hâlâ var olan Berberi kültürü burada bulunur.

Libya hâlâ pek çok kişi tarafından bilinmiyor, yani Libya’da hissettiğiniz keşif hissi çok güçlü. Libya’da ulaştığınız her yer, bir fotoğraf atlasının sayfası gibi.

Bunu biliyor muydunuz?

*Leptis Magna, Afrika'daki Roma İmparatorluğu'nun en zengin şehirlerinden biriydi. Günümüzde insanlar Leptis Magna'yı “Roma'dan daha Roma” olarak adlandırmaktadır.

*Cyrene, M.Ö. 7. yüzyılda Yunanlılar tarafından kurulmuş olup, Aristoteles’in öğrencilerinden Aristippos’un doğduğu yerdir.

Neyse fazla sosyolojik ve ekonomik bir ansiklopedik yazı olmaktan kurtulup hemen asıl konumuza dönelim: çokluğun doğmasına neden olan ilkler. Burada bir şeyin çokluğa dönüşmeden önceki ilk hallerini ele alacağız. İlk olmak aynı zamanda sonsuz olmak olarak tanımlanabilir, zira herhangi bir şey sadece bir kez ilk olabilir. Bu ayrıcalık ise çokluğun devreye girmesiyle yok olur gider. Her ilk bir çokluğa açılan kapıdır ve bu bir zincirleme olarak devam eder. Örnek vermek gerekirse 17 Aralık 1903 tarihinde Orville ve Wilbur Wright kardeşler ilk kontrollü, sürdürülebilir, havadan biraz daha ağır uçakları yaptıklarında bu keşifleri 20. yüzyılın ulaşım ve iletişiminde bir devrim yarattı. Fakat aynı zamanda barışta ve savaşta dramatik değişikliklerin yanı sıra yeni endüstrilerin ortaya çıkmasına ve ekonomik bir patlama yaşanmasına gebe oldu, bu zincirlemenin hepsi ise dünyamızın doğasını geri dönülmemek üzere olumsuz yönde değiştirdi.

Dünyamız var olduğu sürece yeni ilkler ortaya çıkacaktır ve insanoğlunun bu zihniyetle gittiği takdirde (ki aksini düşünmek güzel bir hülyadan başka bir şey değil) her zaman çok(luk) var olacaktır. Daha bilmediğimiz, keşfedilmeyi bekleyen ve doğru orantılı olarak yeni çokluklara gebe olacak o kadar ilk var ki, dipsiz bir kuyu adeta. Neyse biz günümüze dönelim ve ilklikten çokluğa dönüşen, bizlere güzellikler katarken çokluluğuyla bizleri daha da ezen ve kapitalizmle daha kolay bağdaşabilecek örneklerinin ilk saf hallerini sıralayalım.

Para:

Zenginliğin simgesi olan para antik takas geleneklerinin sonucu olarak doğdu. İlk parasal simgeler olan kehribar, boncuk, sığır, deniz kabuğu ve tuz zamanla aynı değerde eşyaların değiş tokuşu için elverişli olmadığı keşfedildi. Bunun sonucu olarak ilk metal paralar Lydia’da (Anadolu) kraliyet armaları ile basıldı ve ondan sonra her şey zincirleme olarak gelişti. Demir paraların inanılmaz talebi ve tüketimi doğrultusunda geliştirilen ilk banknot (kağıt para) Çin’de basıldı. Şu an geriye baktığımızda hayatımızın her köşesinde, anında yer alan para doğalı bir “ilk” olup çokluğa adım atalı 2 bin 500 yıl geçmiş.

Uçak:

Şöyle bir insanoğlunun tarihine bakınca uçması balonlar, antik planör ve uçaklarla sağlandı. 20. yüzyıl boyunca enerji ile çalışan uçaklarda inanılmaz bir boyutta gelişme oldu. Wright kardeşlerin 1903 yılındaki meşhur ilk uçuşunun mesafesi 1969 yılında havalanan ilk Boeing 747 uçağının kanadından daha kısa mesafeydi.

Araba:

Atsız arabaların geçmişi 13. yüz yıla kadar uzanmakta ancak ilk buharlı vagon 1769 yılına kadar ortaya çıkmadı. Dünyanın ilk otomobili gazla çalışan, dahili yanan bir motora sahip olarak 1862 yılında Fransa’da Etienne Lenoir tarafından dünyaya getirildi. İlk benzinli araba ise yine Fransa’da 1883 yılında yaratıldı ancak bu ilkel cihaz yetersiz kapasitesinden dolayı fazla uzun ömürlü olmadı. Fakat yaratmış olduğu ilham ile 1885 yılında Karl Benz adlı şahsiyet Almanya’da sağlıklı çalışan ilk benzinli motoru üretti. Ve böylece araba endüstrisinin babası oldu. Bundan sonra arabanın evrimi engellenemez bir çığ gibi büyüdü. Bu büyümenin sonucunda hayatımıza yüz yıllık bir geçmişi bile olmayan insanoğlunun çılgınlığa sürükleyebilen trafik, otopark, radar ve sürat gibi kavramlar girdi. 

Cep telefonları:

İlk resmi telefon bağlantıları operatörlerin bir delikten çıkarttıkları hatları diğer deliklere sokması ile başladı. Arayanlar telefon değişim noktalarına (operatörlere) ulaşıp istedikleri kişilere (elbette telefonu olmak koşuluyla) bağlanabiliyordu. İlk ankesörlü telefonlar 1880 yılında Amerika’da kullanılmaya başlandı. Bundan dokuz yıl sonra jeton/bozuk para ile çalışan ankesörlü telefonlar Amerikalı William Gray tarafından yaratıldı. İnsanoğlunun mekanik sülüğü olarak kabul edilen cep telefonlarının atası radyo-telefonlardı. Geçmişi 1900’lara kadar uzanan radyo-telefonları öncelikle radyocular kullanılmaya başlandı. İlk ticari radyo-telefon servisi 1950’lerde AT&T tarafından kuruldu. İlk radyo-telefon Amerikalı zenginlerin bu zaman kadar kitlesel tüketim sinyalleri vermeye başlayan arabalarına monte edildi. Yaklaşık otuz yıl sonra 1978 yılında ilk cep telefonunun dünya açılışını yaptı. Ondan sonra Nordic Mobile telefon sistemleri devreye girdi ve Norveç, İsveç, Finlandiya ve Danimarka’yı kapsayacak şekilde ilk uluslararası mobil telefon namı değer cep telefonu sistemini kurdu. Bundan sonrası ile tam bir KAOS!!! Yakın gelecekte kafalarımıza monte edilecek bir çip ile istediğimizi aramaya başlarsak şaşırmayın…

Gazlı içecek:

1741 yılında İngiliz William Brownrigg tarafından keşfedilen ilk yapay gazlı su ve karbondioksitli suyun tatlandırıcı şurup ile karışımı sonucu ortaya çıkartılan meşrubatlar ilk defa 19. yüz yılın başlarında Amerika’da piyasaya sürüldü. William Brownrigg’e rağmen meşrubatın babası Alman-İsveç olan mücevheratçı Jacop Schweppe (hepimizin bildiği Schweppe markasına adını veren şahsiyet) olarak bilinir. Zira kendisi yapay gazlı suyu ilk genel tüketime sunan kişi, yıl 1783. Ancak günümüzde bildiğimiz meşrubatı (yani tatlandırılmış karbondioksitli suyu) yaratmak için en son adımı atan kişi Townsend Speakman olmuştur. 19. yüzyılda Amerikalı eczacılar maden suyunun iyileştirici yönünü huş kökü, papatya, zencefil, saparna kökü, limon, koka ve kola gibi yan maddeler ekleyerek arttırmaya çalıştı. Bu içeceklerden en meşhuru Dr. John Styth Pemberton adlı bir eczacının geliştirdiği Coca Cola oldu. Bu içecek ilk defa 8 Mayıs 1886 tarihinde Jacobs Eczanesi’nde satışa sunuldu. İlk başlarda doldurulabilir bir ilaç olarak satılmaya başlayan bu tür içecekler şişeleme sisteminin gelişmesiyle bir anda patladı ve böylece asıl günümüzün meşrubat imparatorlukları ortaya çıktı. Zira o zamana kadar gazlı içeceği şişede tutabilmek için 1.500’ün üzerinde kapak patenti alındı ancak hiçbiri başarılı olamadı, ta ki Willian Painter adlı bir bey “taç kapak” adı verilen günümüz kapağın atasını üretene kadar.

Fast Food:

Kuzey Amerika’da hızla gelişen otomobil sektörü aynı paralellikte yol üstü lokantaların gelişmesine neden oldu. İlk defa 1904 yılında St. Louis Dünya Fuarı’nda tanıtılan hamburger ve sosisli sandviç konseptini benimseyen McDonald kardeşler, 1937 yılında kendi “drive-inn” lokantalarını açtı. Ancak herkes gibi aynı servisi vermenin rahatsızlığında olan kardeşler ayrı bir konsept altında 1940 yılında “McDonald Brothers Burger Bar Drive-In” adlı lokantayı açtı. Fakat bu da onlar için yeterli olmadı, zira farklı bir yeniliğe ihtiyaçları olduğunu kısa bir süre sonra algıladılar ve en sonunda 1948 yılında bu yeniliği denemeye karar verdiler: öncelikle menüyü basitleştirdiler böylece bıçak, çatal ve kaşık gerektirecek tüm yemeklerden vazgeçtiler. Tüm çanak-çömlek ve bardakları tek kullanımlık kupa, tabak ve poşet ile değiştirdiler. Tüm garson, otoparkçı ve hizmet görevlilerini işten çıkarttılar ve sadece ellerinde arka planda olacak mutfak elemanları ve kasiyer tuttular, zira amaçları müşterilerin birebir kasaya gelip istediklerini kendi sipariş etmesiydi.  Ancak fast food (hızlı yemek) kavramında en önemli adımı yemek hazırlama işlemlerini “ön pişirme” denilen bir prosedür ile çağ atlattılar ve böylece yemek hazırlama süresini inanılmaz derece kısalttılar. Bunun uzantısı olarak kısa zamanda da kendi yemek hazırlama şirketini kurdular.

Tüm bu işleme “Hızlı Servis Sistemi” adı verildi ve sonuç o kadar başarılı oldu ki, ilk lokantayı zincirleme olarak yenileri takip etti. Bunu kısa bir süre içerisinde mantar gibi biten yeni “fast food” markaları takip etti: bir gün Keith G. Kramer adlı bir genç bir McDonalds lokantasında yemek yedi ve memleketi olan Florida’ya döner dönmez 1953 yılında kayınpederi ile Insta-Burger King adıyla günümüzün Burger King şirketinin temellerini attı.  Bunu 1969 yılında “eski geleneklere göre Hamburger” sloganıyla Wendy’s takip etti. Böylece günümüzün “hızlı yemek” imparatorlukları, yemeğin kitlesel tüketim adresleri doğmuş oldu. Ne mutlu bizlere…

Kitle turizmi (Mass tourism):

Ulaşım, iletişim ve tüketim araçlarının bu denli çoğalmasıyla birlikte doğan bir başka “çokluk” da şüphesiz kitle turizmi oldu. Bir zamanlar yalnızca meraklı seyyahların, bilginlerin veya maceraperestlerin tekelinde olan seyahat eylemi, günümüzde bir endüstri devine dönüşmüş durumda. Uçakların yaygınlaşması, tatil paketlerinin ucuzlaması ve “herkesin her yere gidebilmesi” fikri, başlangıçta bir özgürlük vaadiydi. Ancak zamanla bu özgürlük, aynı deneyimin sayısız kopyası haline geldi. Aynı fotoğraf kadrajları, aynı “keşfedilmiş” sokaklar, aynı zincir oteller ve aynı anı paylaşımları…

Kitle turizmi, dünyanın güzelliklerini herkesin erişimine açarken aynı zamanda onları törpüledi, sıradanlaştırdı ve yerel kültürleri evrensel bir vitrin süsüne çevirdi. Seyahat, içsel bir arayıştan ziyade puan toplanan bir yarışa dönüştü. “Ben de oradaydım” diyen milyonların aynı anda aynı yere gitmesi, hem doğayı hem anlamı aşındırdı. Oysa seyahat bir “çokluk” değil, bir “ilklik” hali olmalıydı — bir yerle, bir kültürle, bir insanla ilk kez karşılaşmanın büyüsü. Ama günümüzde bu büyü, hızlı tüketimin sessizliğinde kayboluyor.

Ve böyle devam eden örnekler, listeler…

O kadar uzunlar ki, sıralayıp “çokluğa” katkıda bulunmak en son isteğim.

Belki de bir gün ‘çokluğu’ azaltmanın ilkini başlatacak bir ‘ilk’ çıkar içimizden…

"Seyahat ve Turizmde İşin Geleceği" başlıklı kapsamlı rapor, sektörün potansiyelini tehdit eden karmaşık zorlukları gözler önüne seriyor. Raporun en çarpıcı bulgusu ise, 2035 yılına kadar küresel olarak 43.1 milyon kişilik devasa bir işgücü açığı yaşanacağı öngörüsü. Bu rakam, talebin yüzde 16 altında bir işgücü arzına işaret ediyor.

Sektörün önümüzdeki on yıl içinde 91 milyon yeni istihdam yaratması beklenirken, 2035'e kadar küresel olarak eklenecek her üç net yeni işten birini destekleyeceği düşünüldüğünde, bu açığın ciddiyeti daha da netleşiyor.

Raporun 20 kilit ekonomiye odaklanan projeksiyonları, açığın evrensel ancak bazı bölgelerde daha yıkıcı olacağını gösteriyor. Mutlak rakamlar açısından en büyük açığın 16.9 milyon ile Çin'de, 11 milyon ile Hindistan'da ve 6.4 milyon ile Avrupa Birliği'nde yaşanması bekleniyor.

Ancak talebe kıyasla en büyük göreceli açığın, işgücü arzının talebin yüzde 29 altında kalacağı Japonya'da, yüzde 27 ile Yunanistan'da ve yüzde 26 ile Almanya'da ortaya çıkacağı öngörülüyor. Sadece konaklama ve yiyecek-içecek hizmetlerini kapsayan misafirperverlik bacağı bile tek başına 8.6 milyon çalışan açığıyla (talebin yüzde 18 altında) karşı karşıya kalacak.

İşin ironik yanı ise, bu devasa açığın en büyük dilimini (yüzde 47) oluşturan 20.1 milyonluk kısmın, "düşük vasıflı hatta vasıfsız" rollerde yoğunlaşması. Bu durum, sektörün insan etkileşimine olan temel bağımlılığını ve belirli işlerde otomasyonun sınırlı potansiyelini vurguluyor.

Türkiye, 2035’e gelindiğinde seyahat ve turizmde yaklaşık 332 bin kişilik istihdam açığıyla karşı karşıya kalacağı raporda ifade edilmiş; bu da işgücü arzının talebin yaklaşık yüzde 9 altında kalması demek.  Orta beceri grubunda açık yaklaşık 89 bin kişi ve yüzde 10 seviyesinde öngörülürken, yüksek beceri grubunda tablo dengeye yakın (hafif fazla olasılığıyla) görünüyor. Bu çerçevede Türkiye’nin düşük/orta beceri tarafındaki açıkları kritik izleme alanı olurken, yüksek becerideki denge, nitelikli işgücü yatırımlarının sonuç verdiğine işaret ediyor.

Rapor için görüşülen sektör liderlerine göre, temel zorluklar iki başlıkta toplanıyor: Yetenekleri işe almak ve elde tutmak. Bu durum,  sektör paydaşları arasında yapılan bir ankette de raporda doğrulanıyor; katılımcıların yüzde 52'si mevcut zorlukların en büyüğünün yetenek temini ve bağlılığı olduğunu belirtiyor.

COVID-19 sırasında yaşanan işten çıkarmalar, birçok vasıflı çalışanın sektörü "güvensiz" olarak algılayıp geri dönmemesine neden oldu. Ancak sorun bundan daha derin. Sektör, Z Kuşağı başta olmak üzere genç çalışanların beklentilerini karşılamakta zorlanıyor. Özellikle, Türkiye gibi örneklerde çok düşük ödenen maaşlar, personelin kendini geliştiremediği memurluklar bunun en belirgin kanıtı.

Geçmiş nesillere kıyasla iş-yaşam dengesine ve esnekliğe çok daha fazla öncelik veren genç yetenekler, özellikle müşteriyle yüz yüze olunan rolleri üstlenmekte isteksiz. Turizm sektörü için belli oranda elzem olan o insan teması genç kuşağa cazip gelmiyor. Sektördeki yoğun, uzun ve öngörülemeyen sürpriz vardiya düzenleri, uzaktan çalışma seçeneklerinin kısıtlı olması ve temel pozisyonlardan başlama konusundaki isteksizlik, gençleri sektörden uzaklaştırıyor.

Buna ek olarak, Çin, Japonya ve Almanya gibi yüksek gelirli ekonomilerde yaşlanan nüfus ve azalan çalışma çağındaki nüfus, mevcut yetenek havuzunu daha da daraltıyor.

Elbette konu sadece işgücü değil, ne yazık ki 'beceri' açığı da büyüyor belki de en temel sorunlardan biri de bu. Rapor, mevcut çalışanların sahip olduğu beceriler ile gelecekte ihtiyaç duyulacak beceriler arasında da tehlikeli bir uçurum olduğunu ortaya koyuyor.

En kritik ve evrensel beceri açığı "Teknolojik ve Dijital Okuryazarlık" alanında. Bu beceri, hem bugün hem de gelecekte en önemli yetkinliklerden biri olarak görülse de, yönetici, müşteriyle yüz yüze ve operasyonel roller dahil olmak üzere tüm kategorilerde çalışanların yeterliliği "yetersiz" olarak değerlendiriliyor.

Role özgü olarak ise şu eksiklikler öne çıkıyor:

Yönetici Düzeyi: Mevcut durumda en çok ihtiyaç duyulan "Kritik Düşünme ve Analitik Beceriler", mevcut yeterliliğin düşük olduğu bir alan. Gelecekte ise "Yaratıcı Düşünme" becerisine olan talep hızla artacak ancak bu alandaki yeterlilik de şu an için zayıf.

Müşteriyle Yüz Yüze Roller: Gelecekte "Liderlik ve Yönetim" becerilerinin önemi hızla artacak , ancak bu, mevcut yeterliliğin en düşük olduğu alanlardan biri.

Operasyonel Roller: Gelecekte en çok ihtiyaç duyulacak becerilerden biri "Yaşam Boyu Öğrenme" olacak , ancak bu beceri de mevcut yeterliliğin en düşük olduğu alanlar arasında yer alıyor.

Teknolojik gelişmeler ve özellikle yapay zekâ (YZ), bir iş tehdidinden ziyade benim de sık sık ifade ettiğim üzere doğru kullanıldığı taktirde verimliliği artıracak bir araç olarak görülüyor. Sektör liderleri, YZ'nin çalışanları "monoton ve zaman alıcı görevlerden" kurtararak daha üretken olmalarını sağlayacağına inanıyor.

Açıkçası YZ işimizi elimizden almayacak, ancak onu nasıl uygulayacağını anlayan kişi üstünlüğü ele geçirecek. Bu yaklaşımın somut örnekleri de mevcut. Bazı kurumlar, çalışanların politika, yan haklar ve izinler hakkındaki sorularını anında yanıtlayan bir "YZ Sanal Asistanı" kullanıyor. Bu sistem, hem çalışanların hem de İK ekibinin değerli zamanını stratejik girişimlere odaklamak için serbest bırakıyor. Benzer şekilde, tüm içeriği anında Fransızca ve İngilizceye çevirmek için YZ kullanarak çevirmenlerinin düzenleme gibi daha katma değerli alanlara odaklanmasını sağlıyor.

Bu karmaşık krizin "çok yönlü stratejik bir yaklaşım" gerektirdiği ve çözümün yalnızca işletmelerde değil, hükümetler, eğitim kurumları ve özel sektörün ortak çabasında yattığı açık.

1.Sektörün İmajını Düzeltmek ve Yeteneği Elde Tutmak: Sektör, gençleri çekmek için "olumsuz algılarla mücadele etmeli". Kariyer fuarları ve başarılı profesyonellerin "elçi" olarak kullanılması gerekiyor. Yeteneği elde tutmak için ise net kariyer ilerleme yolları sunulmalı. Öncü rehberler veya turizmciler sektörü gelmekte olanlara beğendirebilmeli ama bunu yaparken de kendileri sürekli gelişmeli ve güncel olmalı.

Çalışma koşullarının iyileştirilmesi de kritik öneme sahip. Rapordaki analizler, bazı firmaların tüm çalışanlarına ulusal ölçütlerin üzerinde maaş politikalarıyla fark yaratmayı hedeflediğini, diğerlerinin ise yenilikçi programlarla birden fazla sorumluluğu tek bir rolde birleştirerek esnekliği artırdığını gösteriyor.

2.Hükümetlerin Rolü: Engelleri kaldırmak işletmelerin ulusal işgücünden pozisyonları dolduramadığı ülkelerde, politika yapıcıların devreye girmesi gerekiyor. Yüksek talep gören roller için vize kısıtlamalarının basitleştirilmesi ve hafifletilmesi ve göç prosedürlerinin kolaylaştırılması gerekiyor.

3.Eğitimde Devrim:  Eğitim, acil müdahale gerektiren en kritik alan. Şirketler ve eğitim sağlayıcıları arasında sağlam bir ortaklık kurulması zorunlu hâle geliyor. Müfredatlar, yapay zeka, dijital okuryazarlık, sürdürülebilirlik ve veri analitiği gibi çağdaş konuları kapsayacak şekilde yeniden tasarlanmalı. Teorik bilgi ile uygulamalı beceriler arasındaki boşluğun kapatılması ise şart.

Sonuç olarak, seyahat ve turizm sektörü bir dönüm noktasında. Küresel istihdamın motoru olma potansiyelini gerçekleştirmek ile kronik bir yetenek kıtlığı içinde boğulmak arasındaki seçim, bugünün paydaşlarının atacağı adımlara bağlı. Dirençli, geleceğe hazır bir Seyahat ve Turizm işgücü inşa etmek için hükümet, akademi ve işletmeler arasında sürekli ve işbirlikçi çabalar, artık bir seçenek değil, bir zorunluluk haline gelmeli.

Herodot’un yolculuklarına sahne olan Yunan Altın Çağı, Sparta ile Atina arasındaki yıkıcı Peloponnesos Savaşı (MÖ 431–404) ile sona ermişti. Sparta kazandı ama faturası ağır oldu. Ekonomi çöktü, insanlar yeni iş ve yeni umut peşine düştü. İşte bu ortamda Pers kraliyet ailesinden Cyrus sahneye çıktı: elinde taht iddiası, kafasında darbe planı. Yanına da işsiz kalan 10 bin Yunan paralı askeri aldı. Yetmedi, farklı bölgelerden 20 bin asker daha topladı. Arkalarında ise tam bir seyyar şehir vardı: eşler, çocuklar, köleler, tüccarlar, zanaatkârlar, eğlenceciler… Binlerce araba, katır, öküz, at… Kısacası dev bir göç kervanı.

MÖ 401 baharında bu büyük topluluk yola çıktı. Anadolu’yu geçip Mezopotamya’ya indiler, günde otuz kilometreden fazla yürüdüler. Bu büyük bir kuvvet için hızlı bir tempoydu. Ancak işler planlandığı gibi gitmedi. Babil yakınlarında Cyrus öldürüldü, ordu darmadağın oldu. İşte tam bu noktada Ksenofon sahneye çıktı: bir yazar, bir asker, bir lider. Yunanlı paralı askerlerin yani “On Binler”in başını çekmeye başladı. Artık amaç Pers tahtı değil, hayatta kalmak ve eve dönmekti.

Ve asıl yolculuk böyle başladı: Mezopotamya’dan kuzeye, dağlara, karlara, saldırılara rağmen ilerleyerek Karadeniz’e doğru yürüdüler. Arabalar terk edildi, hayvanlar telef oldu, ayakkabılar ayaklara yapıştı, açlık ve soğuk yüzünden binlerce kişi öldü. Yine de mucizevi bir şekilde, On Binler’in 8 bin 600’ü Karadeniz kıyısına ulaşmayı başardı.

Bu hikâyeyi bugün bizim için değerli kılan şey, Ksenofon’un kalemi. Yanında tuttuğu notlar sayesinde sadece savaşın değil, yolculuğun ayrıntılarını biliyoruz. Hangi nehirler geçildi, nasıl köprüler kurulmaya çalışıldı, günde kaç kilometre yüründü, hangi yiyecekler bulundu… Hatta Trabzon civarında askerlerin yediği zehirli bal yüzünden delirme hikâyesi bile sayfalar arasında. Bu bölgelerde çok sayıda arı kovanı vardı ve bal yiyen tüm askerler akıllarını yitirip kusma ve ishalden muzdarip oldular ve ayakta duramaz hale geldiler. Modern bilim insanları da doğruluyor: sarı ormangülünden yapılan taze bal hâlâ tehlikeli.

Bugün baktığımızda Anabasis, sadece bir askeri seferin değil, antik çağda seyahatin ne demek olduğunun canlı bir kaydı. Ksenofon belki farkında değildi ama aslında tarihin ilk “seyahat yazarlarından” biriydi.

DP - Salgın sonrası küresel ölçekte ortaya çıkan karmaşa, şaşkınlık ve bocalama yerini farklı bir planlamaya bıraktı. Bu yeni sistemde doğru stratejiler belirlenerek iklime uyumlu, daha fazla yerel motiflere sahip, güçlü ve dayanaklı, daha adil ve paylaşımcı birden fazla model devreye alındı. Böylece sadece tesis açısından yapısal değişimler değil sosyal hayata yansıyan farklılıklar belirleyici roller üstlenerek yükselen bir ivme yakalandı. Daha sonraki adımlar gıda, su ve hava konusunda geniş uzlaşı ile yenilik ve icatlara açık modeller ortaya konulması hedeflerden bazıları olarak öne çıktı.

İP - İçeride salgın şaşkınlığı henüz ortadan kalkmadı ve büyük bir belirsizlik bulutu her geçen gün artarak geleceğe yönelik varsayımları zorlaştırıcı etki yapıyor. Bu fırtınalı hava durulmadan ve hasar tespiti yapılmadan çevre katliamları toprak altında maden arayışları ile bölgesel bozulmayı gelecek yıllara atarak sanki günü kurtarıyormuş gibi ilan ediliyor. Ancak bir ülkenin yer altı ve yer üstü zenginlikleri o milletin her ferdinin refah hakkı olduğu gerçeği sanki göz ardı ediliyor. Çünkü yabancı turizm yayınları toprağa karışan siyanür, sökülen zeytin ağaçları gibi akıl almaz yaptırımları ters mühendislik gibi ters turizm reklamı olarak kullanıyor. Ülkeyi hiç tanımayan bir turist tükettiği gıdanın içtiği suyun hangi topraktan geldiğini aleyhte reklamlardaki gibi risk söylemlerine itibar ederek tercihini değiştirebiliyor. Bunun üzerine son yıllardaki yüksek enflasyona koşut pahalılık turistleri olumsuz etkiliyor, ya gelmekten vazgeçiyorlar veya kalış sürelerini en aza indiriyorlar.    

DP - Turizm açısından gelecek planları içinde dünyadaki ekonomik bozulma, kaynak maliyetleri, artan enerji maliyetleri, azalan doğal kaynaklar, iklim koşullarının değişimi, karbon salınımı başat olarak dikkat çeken ve tedbir gerektiren maddeler olarak öne çıkıyor. Öyle ki, iklim ile ilgili gelecek on yılların olası tahminleri daha önceden bilinen özellikleriyle turist çeken bölgelerin süratle yeni duruma uyum sağlayacak tarzda köklü değişiklikleri yapabilmelerine olanak sağlayacak büyük farklılıkların planlarına yoğunlaşmak olarak kritik bir madde şeklinde ortada duruyor. Buna göre kış ve kar turizmi ile ünlü yerler belki kar yağmayan bir sisteme dönerek mutlaka bir evrim geçirecek. Benzer durum yaz ayları ve deniz turizmi için söz konusu. Bazı doğal olmayan teknik tedbirler alınması önermeleri olsa da, örneğin suni kar yağışı gibi, bunun maliyetinin karşılanabilir seviyelerden uzak olacağı öngörülüyor.

İP - Esasen uzun zamandır bilinen ve küresel önlemler alınmasına yönelik çalışmaların, planlar ve projelerin yürütüldüğü ortamda salgın sonrası önerilen tedbirleri bile almamış, sadece beton yapı alanını çoğaltacak hatta yanan ormanların yangın sebeplerinin suiistimale açık olduğu bir şekilde kuralsız bir ortam içinde gösterilen çabalar ne kadar etkili oluyor, hepimiz şahitlik ediyoruz. O kadar fazla yapılması gereken işler birikiyor ki, bir süre sonra hangi köşeden başlamak gerekir sorusuna yanıt almak çok zor olacak gibi görünüyor. Çok acil çevre, doğal, sürdürülebilirlik konularında pratik uygulama alanlarının açılmasını tartışmaya başlamadan tarihi binaların, örneğin Selimiye Cami için ne idüğü belirsiz bir yenileme planının işletildiği medyadan duyuluyor. Hâlbuki bu cami her santimetresi en büyük ustamız olan Mimar Sinan tarafından itina ile inşa edilmiştir. Daha önce onlarca kötü örnek ile vasfını kaybeden tarihi binaların akıbeti ne yazık kara sayfa olarak turizm kataloğunda yerini almış görünmektedir. Bu hoyratlık neden, nasıl, hangi şartlarda oluyor, buna cüret ediliyor, turizm camiası ses vermelidir. Ancak o ses hiç duyulmuyor.

DP - Gelecek yeni nesil turistlerden Z Kuşağı öne çıktığı için onların hassasiyetlerine uygun olarak ve beklentilerini karşılayacak şekilde yeşil enerji, düşük karbon ayak izi, temiz hava-su-toprak ve dolayısıyla temiz gıda ve ileri teknolojik gereksinimler, örneğin hızlı internet, temassız çözümler tercih edilen alt yapı farklılıkları olarak dikkat çekiyor. Buna uygun olarak eski tesislerdeki yenilenme ve değişimler yanında yeni tesislerde enerji ve su tasarruflu çözümler tercih edilerek projeleri ve inşaatı buna göre yapılmaktadır.

İP - Ülke ekonomisi ve gelir farklılıklarına bağlı olarak henüz Z kuşağı ile ilgili yapısal bir değişim gayreti ve çalışması görülmemektedir. Bunun üzerine ilave olarak temiz kavramı farklılıkları konusunda bir toplumsal uzlaşı henüz söz konusu değildir. Ayrıca atık yönetiminin sorunları ve turizm bölgelerindeki eksik tedbirler zaten çok kısıtlı olan gezilecek yerlerin daha da daralması sonucunu doğurmaktadır. Yüksek gıda enflasyonu yanında otel ve yiyecek içecek bedellerinin orantısız bir şekilde yüksek olması bu konudaki duyarlılığı ters yönde etkilemektedir.

Sonuçta turizmde dış pazar ve iç pazar içinde oluşan güncel işletim ve algı farkı camia ile ilgi olanlara belki uyarıcı ipuçları oluşturabilir. Sektör üzerindeki ölü toprağı çok hızlı bir şekilde atılmaz ve gerekli yapısal ve kalıcı değişimler yapılmazsa gelir ve kazanım kısmı ortadan kalkacak gibi görünüyor. Durumu yeteri kadar irdeleyip tedbir almakta gecikilirse tekstilde olduğu gibi turizmcinin yatırımını başka bir ülkeye taşıma şansı var mı? O halde akılcı tedbirler ivedi alınmak zorundadır.      

* DP – Dış pazar

** İP – İç pazar

Her zaman keyifle takip ettiğim Skift, turizm sektörünün dünyadaki en önemli analiz ve öngörü platformu. Otelcilikten havayollarına, güzergah yönetiminden seyahat teknolojilerine kadar tüm alanlarda stratejik içgörüler sunmakla birlikte turizmin nabzını tutan akıl merkezi niteliğinde.

"2025 itibarıyla seyahat; hızdan çok anlamı, konfordan çok sürdürülebilirliği, tüketimden çok deneyimi önemseyen bir kültüre dönüşüyor."

Seyahatin yeni ritmi: Yavaşla, düşün, dönüş

Pandemi sonrası gezginler artık sadece görmek için değil, hissetmek için yola çıkıyor. Bir zamanlar romantik bir ideal olarak görülen “yavaş seyahat” (slow travel) kavramı, artık küresel bir reflekse dönüştü. Beş ülke yerine bir ülke, on şehir yerine bir kasaba; ama o kasabayı her katmanıyla, derinlemesine yaşamak… Özellikle Z kuşağı, rotayı artık haritada değil, duyguda çiziyor ve yaşamak istiyor. Hızlı tüketilen tatiller yerini, doğayla, toplumla ve kişinin kendisiyle bağ kurduğu anlamlı yolculuklara bırakıyor.

Bu yeni yaklaşımda, bir güzergah seçmek adeta bir kimlik beyanı haline geldi. Sürdürülebilirlik, etik turizm, doğaya saygı ve yerel kültürle uyum; 2025 gezgininin kontrol listesindeki en önemli maddeler arasında yer alıyor. Bu nedenle dünya turizmi artık bir rekabet alanı değil, bir farkındalık laboratuvarı işlevi görüyor.

Yakındaki güzellikler: Yerel turizmin altın çağı

Bu anlam arayışı, coğrafi olarak da kendini gösteriyor ve rotaları yeniden çiziyor. Pandemi döneminde başlayan “yakındaki güzellikleri keşfetme” alışkanlığı kalıcı hale geldi. İnsanlar artık kendi şehirlerini, ülkelerini bir turist gibi yeniden keşfediyor. Yerel üreticiler, aile işletmeleri, köy pansiyonları ve bölgesel mutfaklar turizmin kalbine geri döndü. Bu “yerelleşme dalgası”, sadece gezgin davranışını değil, acente ve otel stratejilerini de temelden değiştiriyor. Küresel markalar bile artık yerel bir kimlik kazanmak zorunda hissediyor; her otel, her restoran, her rota, bulunduğu coğrafyanın kültürel izlerini taşımak zorunda.

Ancak burada dikkat çekici bir denge var: Gezgin artık hem yakınında keşif yapmak istiyor hem de ulaşılmaz olanın cazibesine hâlâ kapılıyor. Yani 2025’in gezgini hem sade hem seçici; hem yerel hem kozmopolit.

"Bir güzergah seçmek artık bir kimlik beyanı gibi."

Dört duvardan ötesi: Oteller, ofisler ve yeni yaşam alanları

Gezginlerin değerleri değişirken, konaklama ve çalışma alışkanlıklarının iç içe geçmesi, sektörün altyapısını temelden sarstı. Geleneksel “konaklama” anlayışı yerini “yaşam alanı” konseptine bıraktı. Lobiler, uzaktan çalışanların ofislerine, sosyal kulüplere ve sanat galerilerine evrildi. "Workation" (iş + tatil) bir trend olmaktan çıkıp bir yaşam biçimine dönüştü. Uzaktan çalışan gezginler, “otelde yaşamak” fikrini benimserken, kısa konaklamalar yerini daha uzun ve kişisel kalışlara bıraktı.

Bu dönüşüm, yalnızca bireyleri değil, şirketleri de etkiledi. Fiziksel ofislerini kapatan şirketler için "buluşma turizmi" yeni bir endüstri doğurdu. Tur operatörleri artık sadece gezi değil, doğa içindeki inziva merkezlerinde ekip sinerjisi satan şirketler haline geldi. Buna paralel olarak, tıpkı dijital platformlara abone olur gibi seyahate abone olma fikri de hayatımıza girdi. CitizenM gibi markalar, gezgine bir ay Lizbon’da, bir ay Bali’de yaşama esnekliği sunarak sadakati markadan deneyim istikrarına kaydırdı.

Görünmeyen rehberler: Yapay zeka ve insan dokunuşu

Bu yeni yaşam ve seyahat biçimlerinin arkasındaki en büyük itici güç ise şüphesiz teknoloji. 2025 itibarıyla turizmde yapay zekâ artık görünür değil, doğal bir parçamız. Google Gemini gibi platformlar, “arama motoru” kavramını yıkarak “karar motoru” dönemini başlattı; artık sistem sizin adınıza buluyor, öneriyor ve organize ediyor. Bu teknoloji, seyahati hızlandırırken aynı zamanda kişiselleştiriyor.

Bu durum, turizmdeki ekonomik haritayı da yeniden çiziyor. Booking ve Airbnb gibi devler algoritmalarla pazarı domine ederken, yerel ve butik acenteler en büyük avantajlarını öne çıkarıyor: kişisel temas ve duygusal zekâ.

"Küresel devlerin algoritmalarıyla yarışmak artık imkânsız; ama onlara rakip olmak değil, onların dolduramadığı duygusal boşluğu tamamlamak mümkün."

FEST Travel gibi markalar tam da bu noktada öne çıkıyor. Çünkü yeni gezgin artık “nereye gidileceğini” değil, “nasıl hissedileceğini” merak ediyor. Görsel değil, duygusal tatmin peşinde. Seyahati bir “sahne” olarak değil, kendine tuttuğu bir “ayna” olarak görüyor.

"Teknoloji yön veriyor, insan anlam katıyor."

Seyahat yeniden bir sanat haline geliyor

2025 itibarıyla seyahat endüstrisi, hızla tüketilen deneyimlerden uzaklaşıp bir sanata dönüşüyor. Yavaşlamak, dinlemek, anlamak ve paydaşı olmak, artık bir tatil planından çok daha fazlası; bir duruş biçimi. Bu yeni çağda kazanan markalar, en çok satanlar değil, en iyi dinleyenler olacak.

FEST Travel gibi markalar için bu dönem, sadece ticari bir dönüşüm değil, felsefi bir yeniden doğuş. Çünkü artık seyahatin tanımı değişti ve biz bu yeni tanımın tam kalbinde duruyoruz:

"Bazı yolculuklar, sadece varılacak yerle değil; gidilen yoldaki niyetle tanımlanır."

Kişiselleştirilmiş deneyim tasarımı yapay zekanın en güçlü yönlerinden biri olarak dikkat çekmekte.   Kullanıcıların alışkanlıkları ve tercihleri gibi verilerin detaylı şekilde incelenmesini sağlayan gelişmiş data analizi ve makine öğrenme algoritmalarıyla birlikte her bireye özel seyahat planları oluşturulabilmekte. 

Seyahat planlaması artık yalın bir gidilecek yerler listesi olmaktan çıkıyor ve kullanıcının kimliğiyle şekillenen dinamik bir öneriler serisine dönüşüyor.

Sistemlerin öngörüsel analitik yeteneği sayı sayarak gelecekteki fiyat değişimlerini tahmin edebilirken, en ideal rezervasyon zamanlarını belirleyebilir ve seyahat trendleriyle ilgili analizler sunarak kullanıcıların en fazla yarar sağlamasına yardımcı oluyor.  Bu şekilde, hem zamandan hem de ekonomik açıdan daha verimli olunmakta.

Bugünün yapay zeka destekli seyahat danışmanları artık geçmişteki basit sohbet botlarından çok daha gelişmiş durumda bulunuyorlar. Bu sistemler şimdiki kullanıcının yükünü neredeyse tamamen ortadan kaldırabilen, karmaşık karar verme sürecinde, çok çeşitli analizler yapabiliyorlar. 

Gerçek zamanlı pazar analizi ile en uygun fiyat-performans dengesi elde edilebiliyor ve hatta muhtemel sorunları önceden tespit ederek proaktif çözümler sunulabiliyor. Bu sayede sadece sürecin yönetimini değil; rehberlik ve danışmanlık rolünü de üstlenmiş oluyorlar.

Tüm bu ilerlemeler turizm sektöründe önemli değişiklikler getiriyor ve iş gücü yapısını köklü bir şekilde değiştiriyor. Geleneksel roller artık uzmanlık gerektiren yapay zekâ sistemleri tarafından yönetiliyor. Bu dönüşüm sadece nitel bir değişimi temsil etmiyor; aynı zamanda ekonomik bir dönüşümü de beraberinde getiriyor. Operasyonel maliyetler düşerken hizmet kalitesinde göze çarpan bir iyileşme yaşanıyor. Küçük seyahat acentelerinin bile artık büyük işletmelere benzer derecede kapsamlı ve yüksek performanslı hizmetler sunabilmesine imkan tanınıyor.

Turizmin geleceğini şekillendirecek olan bu değişimin en dikkat çekici yönlerinden birisi de, hibrit hizmet modellerinin kullanılması. İnsan dokunuşunu tamamen dışlamadan yapay zekâ sistemleriyle entegre edilerek, geliştirilen bu yapı sayesinde duygusal ve teknolojik ihtiyaçlara cevap verilmekte. Seyahat işlemlerine entegre edilen blockchain teknolojisi ise güvenli ve şeffaf bir sistem oluşumuna yardımcı olmakta. Metaverse deneyimlerinin öne çıkmasıyla birlikte artık kullanıcılar seyahat öncesinde sanal keşifler yaparak daha bilinçli kararlar alabilmektedirler.

Tüm bu ilerlemelerden anladığımız şey şudur: Yapay zeka destekli seyahat sistemleri sadece teknolojik bir yenilik değil; turizmin temelini değiştiren bir dönüşüm süreci. Bu dönüşümü doğru şekilde kavrayan ve stratejilerini ona göre ayarlayan şirketler geleceğin turizm endüstrisinde lider konumunu koruyacaklar. Bugün hala bu ilerlemelere kuşkuyla yaklaşanlar gelecekte sektörde varlık gösterme şansını giderek kaybedecekler.

Artık, yeni bir çağda başarı; teknolojik beceriler ile insan değerlerini dengeli bir şekilde bir araya getirebilmekten geçiyor. Yapay zekâ ve insan dokunuşunun sentezlendiği her model sadece işlevsellik değil aynı zamanda anlam da yaratır hale geldi. İnternet çağını kaçıranların durumunu hepimiz biliyoruz. Şimdi karşımızda çok daha derin ve kapsamlı bir dönüşüm fırsatı bulunuyor. Bu fırsatı görenler kazanacaklar o şüphesiz.

Kaynakça

-Prieto, M. (2024). Travel Tech Essentialist #175: Agents. traveltechessentialist.substack.com

-Ian Seymour Yeoman, (2025) The role of technology in shaping the future of tourism, Journal of Tourism Futures

-Gartner Reports (2025). The Role of Artificial Intelligence (AI) in Sales in 2025

-World Travel & Tourism Council (WTTC). (2023). AI and the Future of Travel

“Kişisel karbon ayak izi” kavramı, tabandan gelen çevre aktivizmi yerine British Petroleum'un (BP) pazarlama departmanından ortaya çıktı. Şirket, bu stratejik hamle ile çevre sorumluluğunu bireysel tüketicilere başarıyla aktardı. Tüketicilere bireysel seçimlerinin önemli olduğunu hissettirme uygulaması, işletmelerin temel iş uygulamalarını değil, pazarlama stratejilerini güncelleyerek standart operasyonlarını sürdürmelerini sağladı.

Bu miras hala devam ediyor! Petrol ürünlerini “karbon nötr” olarak etiketlemek, birayı “en yeşil şişe” ambalajında tanıtmak ve Nike ayakkabılarında geri dönüştürülmüş plastik kullanmak, gerçek değişikliklere yol açmayan yüzeysel sürdürülebilirlik çabalarını temsil ediyor. Çoğu kurumsal sürdürülebilirlik girişimi, temel faaliyetleri dönüştürmede başarısız olduğu halde, daha küçük işletmeleri doğrulama yöntemleri ve kademeli adımlarla sürdürülebilirliği kanıtlamaya zorladığı için yüzeysel kalmakta.

Mevcut sürdürülebilirlik modeli, gezginlerle bağlantı kuramamaktadır. Seyahat kararları, mantıksal değerlendirmelerden ziyade duygusal ihtiyaçlardan kaynaklanmakta. İnsanlar, karbon ayak izi hesaplamaları nedeniyle değil, yeni bir şey deneyimlemek istedikleri için safari gezileri, gemi seyahatleri ve trekking gezilerini seçmekte. İnsanlar, günlük hayatlarından kaçmak, başkalarıyla bağlantı kurmak ve yeni hisler deneyimlemek istedikleri için seyahat etmeyi tercih etmekte. Duygusal seçimlere mantıksal verileri uygulamaya çalışmak, ne yazık ki zihinsel çatışmaya yol açmaktadır. Restoran personelinin yemek servisi yapmadan önce hijyen kılavuzları dağıttığını hayal edin, bu, konuklara karbon dengeleme programları ve sertifika logoları sunma uygulamasına oldukça benzer. Elbette bir restoranda temizlik beklenir ve gereklidir, ancak bunu doğrulamaya çalışmak son derece itici olur. Sürdürülebilirlik, ek bir özellik olarak pazarlanmak yerine, faaliyetlerin ayrılmaz bir parçası haline gelmelidir.

Mevcut istatistikler bu sorunun boyutunu göstermekte. Havayolu yolcuları arasında gönüllü karbon dengeleme programına katılım oranı yüzde 2 ile yüzde 4 arasında kalmakta. Bu programların tasarımı, ekstra adımlar, sorumluluk duygusu ve idari işler eklediği için müşteriler için engel teşkil etmekte. Rezervasyon platformlarının sorunsuz satın alma deneyimleri yaratmak için harcadıkları milyonlarca dolar, sistemlerinde sürdürülebilirlikle ilgili gecikmelere asla yol açmaz.

Büyük şirketlerin ürettiği toplam emisyonlar, küçük işletmelerin çabalarıyla azaltabilecekleri miktarı aşmaktadır. En büyük 100 fosil yakıt şirketi, 1988'den günümüze kadar tüm dünya emisyonlarının yüzde 71'ini üretmiştir. Orta ölçekli seyahat şirketlerinin karbon emisyonları o kadar azdır ki, ölçülebilir bir istatistiksel etki yaratmamaktadır. Küçük işletmeciler, karbon ayak izleri çok daha küçük olmasına rağmen, istihdam yoluyla yarattıkları sosyal değer, endüstri devlerinin yarattığı değeri aşmaktadır.

Craft bira işletmeleri, faaliyetleri sayesinde endüstriyel bira fabrikalarının bir varil üretim başına sağladığından yirmi kat daha fazla istihdam fırsatı yaratmaktadır. Yerel turizm ile kitlesel işletmeciler arasındaki karşılaştırma, küçük işletmelerin faaliyetleri sayesinde topluma çok daha fazla değer kattığını göstermektedir.

Mevcut durum, bakış açısında acil bir değişiklik gerektirmektedir. Küçük seyahat şirketleri, kurumsal sürdürülebilirlik yaklaşımlarını taklit etmeye çalışmak yerine, gerçek çevresel etkilerini göstermeye odaklanmalıdır. İnanılırlık, onların en değerli kaynağıdır. Küçük ve orta ölçekli işletmeler, toplulukları içinde faaliyet gösterdikleri için müşterileri nezdinde daha yüksek bir güvenilirliğe sahiptir ve bu sayede Coca-Cola gibi büyük markaların elde edemediği tüketici güvenini kazanırlar.

Etki, işletmeleri birbirinden ayıran temel faktör olarak ortaya çıkmaktadır. İşletmeler, tüm çevre dostu çabalarını bir kerede tanıtmak yerine, müşterilerin anlayabileceği ve başkalarıyla paylaşabileceği, topluluk çalışmaları ve çevre girişimleri hakkında etkili hikayeler seçmelidir. Spotify Wrapped pazarlama başarı öyküsü, dinleyicileri platformun kendisi yerine müzik deneyimlerinin merkezinde konumlandırdı. Seyahat pazarlaması, gezgini çevresel etkinin öyküsünü yönlendiren merkez figür olarak konumlandırmalıdır.

Sürdürülebilirlik, geçerliliğini kanıtlamak için bir slogan olmaktan çıkıp, gezginin kendisi hakkında anlattığı öyküye dokunmuş, görünmez ama vazgeçilmez bir seyahat deneyimi parçası haline geldiğinde, sektör boş iddialardan gerçek etkiye geçebilecektir.

Seyahat edenler, son iki yılda yapay zeka teknolojisini giderek daha fazla kullanmaya başladı ve bu, yapay zeka geliştirme hızındaki ana dönüşümü temsil ediyor. Bazı şirketler, müşterilerin yardım için üretken yapay zeka araçlarını kullandıkları için yeni taleplerinin yüzde 25'i aştığını bildiriyor.

Seyahat edenler artık destinasyonları araştırmak için Google yerine ChatGPT veya Gemini'yi kullanıyor, çünkü bu platformlar onlara önceden mevcut bilgileri ve seyahat planı taslaklarını sunuyor. Yeni dijital giriş noktaları, seyahat şirketleri için hem iş fırsatları hem de güvenlik uyarıları yaratıyor. Bu yeni dijital erişim noktalarında varlık gösteremeyen markalar, arama motoru trafiğinin basılı seyahat broşürlerini ortadan kaldırdığı hızla görünürlüklerini kaybedecekler.

Sektör uzmanlarının ana gözlemi, pazarda yapay zeka benimsenmesinin önemli ölçüde dengesiz olduğunu gösteriyor. Milyar dolarlık gelire sahip büyük şirketler, temel müşteri sorularını etkili bir şekilde yanıtlayamayan yapay zeka destekli seyahat planlayıcıları ve sohbet robotları kullanmaya başladı. Sistemler, otelleri “sadece yetişkinler için” olarak işaretleyerek yanlış otel sınıflandırmaları yapıyor ve kullanıcılar açıklama almaya çalıştıklarında sonsuz döngüler yaratıyor. Cruise şirketleri, biftek için şarap eşleştirme önerileri geliştirmek için çok sayıda deneysel projeye para harcıyor, ancak bu girişimler reklamlarında vaat edilen devrim niteliğindeki potansiyellerinin gerisinde kalıyor.

Uluslararası otel zincirlerinde yapay zeka konsiyerj sistemlerini desteklemek için otel bilgilerinin büyük çaplı aktarımı, personel çoğu müşteri sorusunu yanıtlamaya devam ettiği için kullanıcılar tarafından yaygın olarak benimsenmedi. Asıl sorunlar, tasarım kusurları, gerçekçi olmayan hedefler ve gezginlerin istekleri hakkında yanlış varsayımlardan kaynaklanıyor. AI tabanlı seyahat hizmetlerinin gerçek şekli, aşırı tanıtım iddialarını ortadan kaldırdığımızda ortaya çıkıyor. Seyahat sektöründeki en önemli gelişmeler, tüketicilere yönelik gösterişli çözümlerden ziyade, perde arkasındaki operasyonel iyileştirmelerden kaynaklanıyor. Satış görüşmelerinin otomatik transkripsiyonu, insan müdahalesi olmadan doğrudan CRM sistemlerine giren düzenli notlar üretmekte. Sistem, mevcut otel, rehber ve deneyim veri tabanlarını kullanarak kısa sürede teklif özetleri oluşturur. Ayrıca sistem, aktif aileler için özelleştirilmiş etkinlikler ve geri dönen çiftler için hoş geldiniz şarap tercihleri oluşturan otomatik süreçler aracılığıyla personelin seyahat programlarına kişiselleştirilmiş unsurlar eklemesine olanak tanır ve bu da yoğun manuel çalışma gerektirmez. Uygulanan değişiklikler, personelin kişiselleştirilmiş hizmet sunması için zaman kazandırırken, operasyonel engelleri azaltarak müşterilerin ihtiyaçlarına odaklanmalarını ve anlamlı seyahat deneyimleri yaratmalarını sağlar.

Aksine, uygulamaya giden yol önemli engellerle karşı karşıya. Seyahat sektöründeki işletmelerin çoğu, verilerini çok sayıda düzensiz elektronik tablo ve ayrı sistemlerde tutmaktadır ve bu da operasyonel zorluklar yaratmakta. AI'nın başarısı yapılandırılmış verilere bağlıdır, ancak kuruluşlar güvenilir sonuçlar elde etmek için kapsamlı veri konsolidasyonu çalışmaları yapmalıdır. Müşteri bilgilerini rıza almadan kamuya açık modellere yükleme uygulaması, önemli gizlilik ve uyumluluk sorunları yaratmakta.

Üretken sistemlerin halüsinasyonlar yoluyla yanlış bilgi üretme eğilimi, kullanıcılar için güvenilirlik kaybına yol açmakta. İnternet siteleri için içerik üretmek amacıyla yapay zeka kullanılması, arama algoritmaları otomatikleştirilmiş materyallerden çok gerçek insan yapımı içeriğe değer verdiği için artık arama motoru optimizasyonunu (SEO) tehdit etmektedir.

Seyahat sektörü, otomasyona yönelik tüm teknolojik zorluklara rağmen insani özünü korumakta. Bu iş sektörünün temel niteliği, işlem yapmak yerine insanlar arasında bağlantılar kurmaya dayanmakta. Seyahat tasarımcıları, algoritmalar ne kadar gelişmiş olursa olsun, müşterilerin şüphelerini ve duygusal ihtiyaçlarını tespit etmek için gelişmiş becerilerini kullanır. AI'nın sınırsız bilgi erişimi sağladığı bir dünyada, bilgileri derleme konusunda insanın sahip olduğu yetenek, ana rekabet avantajı olarak öne çıkmakta.

Çalışanlar, müşteri sadakatini artıran insan etkileşimlerine katılabilmek için rutin görevlerden zaman kazanmalıdır.

Algoritmaların yeniden şekillendirdiği bir ortamda, unutulmaz yolculuklar yaratmaya devam edecek olan, insan uzmanların düşünceli ve sezgisel elleri olacaktır.

Bilindiği gibi uluslararası Turizm Federasyonu 1 milyarı aşkın turist sayısını ortaya atmış ve bunun için 2025 yılında işaret etmiş idi. Ancak bu rakam aşılmış durumdadır ve bizim buradaki gelişmelerin nasıl ortaya çıktığını bilimsel ve teknik düzeyde araştırmamız faydalı olabilir. Benzer şekilde turizm ile ilgili 2030 yılı projeksiyonları zaman yaklaştığı için üç aşağı beş yukarı tamamlanmış durumda olmasına rağmen artık 2050 için bir dizi bilimsel çalışmalar başlatıldığını biliyoruz. Biz bu konulardan ne kadar bilgi sahibiyiz, neler yapılabilir, nasıl bir plan içinde olunmalıdır sorgulaması ilginç ipuçları ve sonuçlar ortaya çıkarabilir.

Küresel olarak jeopolitik belirsizlikler ve iklimin bozulması ile oluşan öngörülemeyen felaketler turizm açısından önemli bir risk olarak karşımıza durmaktadır. Uluslararası düzeyde geçmişten gelen dengesizlikleri de üzerinde taşıyan başat karar alıcı ve uygulayıcı bazı politik figürler işleri zorlaştırmaktadır. Öyle ki bu kişiler on binlerce kilometre ötede kendi görüşleri ve kişisel çıkarlarına göre yerli ve yerel halkları enterne edip o topraklarda kendi kazanımları için uçuk turizm geliştirme planları ve fikirleri ortaya atmaktadır. Tekrar vurgulayalım bunlar proje değildir sadece bu kişilerin fikirleridir. Fikir ile proje arasındaki en büyük fark ise; fikir kişinin kafasında beliren ve kendince doğru olan hayal ama proje olabilirlik ve mühendislik hesaplarının kâğıt üzerine dökülmesi şeklinde tanımlanabilir.

2030 yılı için nasıl bir öngörü ortaya konulabilir?

-Talep büyümeye devam edecek görünümünde, çeşitlilik ve yeni modeller devreye girerek daha seçici bir Pazar oluşması söz konusudur. Özellikle İspanya gibi ülkelerdeki aşırı turizm önleme tedbirleri dikkatli incelenmelidir.

-İlkim geçişlerine koşut maliyetler ve koşulların değişimi yakından takip ediliyor. En büyük emisyon sorunu olan uçuşlarla ilgili olarak SAF (Sürdürülebilir Havacılık Yakıtı) ile %65 emisyon azaltımı ortaya atılıyor ve bunun gelecek yıllarda mecburi tutulması planlanıyor.

-Kapasite yönetimi ve yerel değerlilik ile “daha az turist sayısı ile daha verimli kazanım” fikri desteklenerek uygulanması için tedbirler alınıyor.

-Veriler ve Yapay Zekâ kullanımı artarken elektronik vizeler, temassız bilet ve pasaport kontrolü gibi yöntemler ile hız kazanılması hedefleniyor. 

-Birden fazla farklı ürünün paket olarak sunulması ile kullanım ve faydalanma alanı genişletiliyor. 

Her madde için çalışmalar yapılması ve pratik, uygulanabilir modeller ortaya konulması yanında henüz el sürülmemiş bazı yeni yöntemlerin keşfi sonucunda hazırlıkların tamamlanması faydalı olacaktır.

Kültürel ya da politik sınırlar arasında seyahat etmek her zaman heyecan verici olmuştur. Modern zamanlardan önceki gezginlerin hikâyeleri mutlaka macera ile yoğrulmuştur. Ancak seyahat kavramı yalnızca heyecan verici anekdotlardan ibaret değildir. Seyahat, gerçekleştiği toplumlar hakkında da çok şey ortaya çıkarır. Yalnızca ulaşım sistemlerini değil, aynı zamanda siyasi örgütlenmeyi, ticaret ağlarını ve dini inançları da açığa çıkarır. Gezginlerin motivasyonları, yaşadıkları dönemin birebir aynasıdır. Daha açık bir ifadeyle, gezginlerin anlatımları bazen geçmiş toplumlar hakkında sahip olduğumuz tek bilgi kaynağıdır. Örneğin, Orta Asya’nın uçsuz bucaksız bozkırlarında yaşayan göçebe halklar hakkında bugün bildiklerimizin önemli bir kısmı onların anlatılarından gelir. Normal koşullarda var olmayan bir kaynağı günümüze taşırlar.

Seyahatin ayrıca vesile olduğu önemli açılımlar vardır. Maceralı seyahatler sırasında tutulan kayıtlar sayesinde uygulanabilir yeni rotalar belirlenmiş, siyasi ve diplomatik politikaların nasıl yürütüleceğinin adeta haritası çıkarılmıştır. Yine bu sayede yeni ticaret bağlantıları kurulmuş, dini misyonların yolları çizilmiştir. Kısacası seyahat, dünya tarihini şekillendiren ve farklı halklar arasında yeni temasları teşvik eden en önemli güçlerden biri olmuştur.

1500 yılına kadar gerçekleşmiş tüm uzun mesafeli yolculukları saptamak elbette çok zor çünkü kaynaklar eksik ya da çelişkili. Pek çok gezgin hiçbir kayıt bırakmadan göçüp gitti. Ancak bazen beklenmedik kaynaklar sayesinde adlarını bilmediğimiz cesur tüccarlar ya da misyonerler hakkında bilgi edinme şansımız oluyor. Fakat önemli bir mesele var: En ünlü gezginlerin bazılarının bile gerçekten belirttikleri yerlere gidip gitmediklerinden zaman zaman emin olamıyoruz.

Öte yandan seyahat hakkında, özellikle de geçmiş yüzyıllarda olağanüstü kabul edilen yolculuklara dair, diğer birçok insan faaliyetinden daha fazla kayıt vardır. Bu da bize inanılmaz bireysel hikâyelere erişim imkânı tanır. Seyahatin geniş siyasi ve kültürel konulara nasıl ışık tuttuğunu ve bazı büyük gezginlerin ne tür ilham verici sonuçlar doğurduğunu görebiliyoruz.

Seyahatin değişim sürecini de bu yazılı kayıtlardan izleyebiliyoruz. Yeni ulaşım yöntemleri, daha etkili siyasi sistemler, farklı dini motivasyonlar seyahati doğrudan etkiledi. Aynı zamanda seyahat de değişim yarattı. Bir yolculuğun aktarılması, başkalarının kendi maceralarına atılmasını teşvik etti. 1400’ler civarında seyahat ve seyahatin getirdiği bilgi, daha fazla insanın daha önce hiç olmadığı kadar hırslı yolculuklara çıkmasının nedenini açıklar hale gelmişti: Bilgiye, maceraya, keşfe duyulan açlık.

Seyahatin insana özgü ayırt edici özellikleri vardır. Birçok hayvan uzun mesafeler kateder. Bazıları mevsimlerle birlikte göç etmeye ya da soylarını devam ettirmek için doğum yerlerine dönmeye genetik olarak programlanmıştır. İnsanlar ise belirli rotalara genetik olarak yönlendirilmez; daha fazlasını denemeleri gerekir. Türümüzün farklı ortamlara uyum sağlayabilmesi, seyahatin temel ön koşuludur. Ekonomik zorunluluklar insanları seyahate itebilir. Ama kimi zaman sırf merak da insanı yollara düşürebilir.

İnsan ekonomisinin ilk türü olan avcılık ve toplayıcılık, en azından belirli bölgeler içinde av aramak için yoğun seyahat gerektiriyordu. Kişi başına çok geniş alanların gerektiği bu yaşam biçiminde, küçük nüfus artışları bile insanları daha uzun mesafelere göç etmeye zorladı. Böylece hepimizin ait olduğu Homo sapiens, doğduğu yer olan Doğu Afrika’dan MÖ 25.000’e kadar yayılarak yaşanabilir dünyanın neredeyse her yerine ulaştı. Göç kalıpları daha sonraki yüzyıllarda da sürdü.

Göç, insanın seyahat eden bir varlık olduğunu ve göçlerin başlı başına hayati bir güç olduğunu gösterir. Ancak bu yazı, daha çok insanların bir yerden ayrılıp uzun mesafeler kat ettikleri fakat geri dönmeyi de düşündükleri, bireysel yolculuk türüyle ilgilidir. Bu, kendi toplumlarının hayallerini harekete geçiren uzak yerlerin haberlerini taşıyan, çoğu zaman ticaretle ilişkilendirilen seyahat türüdür.

İlginçtir ki, tanıdığımız büyük gezginlerin çoğu erkekti. Kadınların göçlere katıldıkları açıktır; ancak tarım toplumları kadınların daha çok evde ya da yakın çevrede kalmasını teşvik etti. Bu durum, erkekler ve kadınlar arasında keskin farklılıkların doğmasına neden oldu. Yine de istisnalar vardı: özellikle dini hac yolculuklarında kadınların da önemli bir yeri bulunuyordu. Orta Çağ’da Kudüs’e, Mekke’ye veya Santiago de Compostela’ya yapılan haclarda kadın hacıların izlerine rastlıyoruz. Ayrıca seyahatlerini kaleme alabilmiş birkaç kadın da tarihe geçti; örneğin 4. yüzyılda Kudüs ve Sina Yarımadası’nı gezen İspanyol rahibe Egeria (Etheria ya da Aetheria), yazdıklarıyla hem dönemin dini yaşamına hem de yolculuk koşullarına ışık tuttu. Benzer şekilde, Orta Çağ’da bazı aristokrat kadınların ya da tüccar eşlerinin de eşlik ettikleri seferlerden geriye mektuplar ve günlükler kaldı. Buna rağmen, elimizdeki kayıtların çoğu erkeklerin tecrübelerine dayandığı için, anlatılar ister istemez cinsiyet yanlı bir görünüm kazanıyor.

Çoğu insanın ufkunun birkaç köyle sınırlı olduğu toplumlarda, geniş çaplı seyahat eden az sayıdaki insan — çoğunlukla erkekler — olağandışı etkiler yarattı. Bunun nedeni hem deneyimlerinin çok sıra dışı olması hem de çevresindekilerin denemediği şeyleri yapmaya iten özel motivasyonlarının bulunmasıydı.

Seks ve turizmin tarihi, seyahatin ilk dönemlerine kadar uzanır, ancak çocuk seks turizmi, hükümetleri, STK'ları ve turizm sektörünü acil önlemler almaya zorlamıştır. Bu sorun, dünya çapında bir insan hakları sorunu olduğu için ahlakın ötesine geçmektedir.

Thomas G. Bauer ve Bob McKercher'ın 2003 yılında yayınlanan Sex and Tourism: Journeys of Romance, Love, and Lust (Seks ve Turizm: Romantizm, Aşk ve Şehvetin Yolculukları) adlı kitaplarında, seyahat ve romantik karşılaşmalar arasındaki tarihsel bağlantı ortaya konmakta. Balayı tatilleri, romantik kaçamaklar ve bekarlar için düzenlenen gemi seyahatleri gibi seyahat paketleri, kişisel bağların kurulması için özel olarak tasarlanmıştır.

Seyahat edenler, cinsel deneyimleri her zaman finansal işlemler veya sömürü ile ilişkilendirmezler, çünkü bazı insanlar bu faaliyetleri tipik tatil aktiviteleri olarak görürler. Turizm, finansal düzenlemeler sömürü ile birleştiğinde ve savunmasız taraflar dahil olduğunda sorunlu alanlara girer. Araştırmalar, kadın turistlerin nakit yerine örtülü hediyeler karşılığında yerel erkek seks işçileriyle ilişkiye girdiklerini tanımlayan "romantik turizm" ile cinsiyet ayrımlarının var olduğunu göstermekte. Aytnı şey fazlasıyla erkek turistler içinde geçerli.

Ticari seks endüstrisi, görünüşüne bakılmaksızın göz ardı edilmemesi gereken gizli ve tehlikeli bir unsurla faaliyet göstermekte. Seks endüstrisi, Tayland ve Dominik Cumhuriyeti gibi yerlerde önemli bir endüstri haline gelmiştir. Amsterdam ve Las Vegas gibi şehirlerdeki bu bölgeler, hem yerli hem de yabancı ziyaretçilere hizmet vermek için kırmızı ışık bölgesi olarak faaliyet göstermektedir.

Şüphesiz küçüklerin sömürülmesi, tüm istismar vakaları arasında en üzücü olanlardan biri.  Şu ana kadar Türkiye'de böyle bir şeyin olduğunu duymadım, ancak seyahat sektörünün bu karanlık köşelerine karşı dikkatli olmak ve farkında olmak için asla geç değil. Amacım, adresinde gezginlerin karşılaşabileceği olası riskler hakkında farkındalık yaratmak. Seyahat, yanlış ellerde ve zihinlerde kolayca manipüle edilebilir.

Birleşmiş Milletler'e göre, çocuk seks turizmi, seyahat eden veya turist statüsünü kullanan kişilerin çocuklara cinsel istismarda bulunmasıdır. Çocuklara yönelik cinsel şiddetin boyutu endişe verici rakamlara ulaşmıştır, çünkü dünya çapında 150 milyon kız ve 73 milyon erkek çocuk istismara maruz kalırken, ticari cinsel sömürü her yıl yaklaşık 10 milyon genci etkilemektedir.

Reuters tarafından yayınlanan bir UNICEF araştırması, dünya çapında 370 milyondan fazla kız ve kadın (yaklaşık 8'de 1) 18 yaşına gelmeden tecavüz veya cinsel saldırıya maruz kaldığını göstermekte. Çevrimiçi taciz ve ifşa mağduru olanların toplam sayısı, bu rakamı 650 milyona çıkararak her 5 kişiden 1'ine denk gelmekte. Tahmini 240-310 milyon erkek çocukluklarında cinsel şiddete maruz kalmış olup, bu rakam tüm erkek mağdurların yaklaşık 11'inde 1'ine denk gelmekte.

Bu suç, iki farklı suçlu kategorisi nedeniyle var olmakta. İlk suçlu grubu, cinsel sömürü için hedef olarak çocukları arayan "tercihli" suçlulardan oluşmakta. İkinci suçlu türü ise, cezalandırılmayacaklarını ve sorumlu tutulmayacaklarını düşündükleri için çocuk istismarına karışan "durumsal" suçluları temsil etmekte.

Kaynak yetersizliği, çocukları insan tacirlerinin eline düşmesine ve onların sömürülmesine yol açan bir ortam yaratmakta.  Doğal afetler, savaş, cinsiyet eşitsizliği, zararlı gelenekler ve yolsuzluğun bir araya gelmesi, koruyucu önlemleri işlevsiz hale getirmektedir. Çocuklar kaçırılıp zorla çalıştırıldıktan sonra sonsuz bir sömürü döngüsüne hapsoldukları için bir istismar zinciri ortaya çıkmakta. 

Turizm endüstrisi bu rahatsız edici duruma karşı harekete geçmeye karar vermiştir. ECPAT İsveç, BM Dünya Turizm Örgütü (UNWTO) ve İsveçli tur operatörleri ile birlikte 1996 yılında Seyahat ve Turizmde Çocukların Cinsel Sömürüsünden Korunması için Davranış Kuralları'nı oluşturmuş ve bu kurallar The Code "Kod" olarak bilinir hale gelmiştir.

Çocuk seks turizmiyle karşı karşıya olan ülkeler, aşağıdaki genel taahhütleri içeren davranış kuralları imzalayarak ciddi önlemler almıştır: Ülkeler, çocukların cinsel sömürüsüne karşı politikalar geliştirmeli, çalışan personelin istismarı tanıması ve bildirilmesi konusunda eğitmeli, tedarikçi sözleşmelerine koruyucu maddeler eklemeli, gezginlere çocuk hakları hakkında bilgi vermeli, yerel gruplarla işbirliği yaparak sömürüyü durdurmalı ve yıllık ilerleme raporları sunmalıdır. The Code, TUI Group, Virgin Holidays, Hilton ve Accor gibi 1.200 şirketin katıldığı etik turizm taahhüdünün referans standardı haline gelmiştir. Turizm kuruluşları, sorunlu güzergahlarda geziler düzenlerken etik iş uygulamaları için bu Kodu standart olarak kabul etmektedir.

Birçok ülke, vatandaşlarının yurtdışında işledikleri suçlar için yargılanmasına izin veren "ekstra-teritoryal" yasalar çıkarmıştır. İngiltere, Avustralya ve ABD, bu yasaları yürürlüğe koymuş ve bu yasalar, 25 yıla kadar hapis cezası ve ağır kurumsal cezalar öngörmektedir. Bu yasalar, çocuk istismarı suçunu işleyenleri cezalandırmanın yanı sıra, çocukların suçlularla temasını kolaylaştıran işletmeleri de cezalandırmayı amaçlamaktadır.

Türk hukuk sistemi, çocuk seks turizmi ile ilgili özel bir yasa içermemekle birlikte, turizmle ilgili davalar da dahil olmak üzere tüm çocuk cinsel istismarı suçlarına karşı sıkı cezai yaptırımlar uygulamaktadır. Türk Ceza Kanunu (TCK), çocuk cinsel istismarı ve fuhuşa aracılık ile çocuk kaçakçılığına ilişkin 103, 227 ve 80. maddelerinde çocuk cinsel istismarı suçlarına açık cezalar öngörmektedir. Türkiye'nin hukuk sistemi, bu suçlara ağır hapis cezaları verirken, failin turizm rehberi veya operatörü gibi güven veya otorite konumunda olması halinde cezaları artırmakta. Ülke, BM Çocuk Hakları Sözleşmesi ve çok sayıda uluslararası anlaşmaya taraf olarak çocukların korunmasını desteklemekte. Turizm sektörü, konaklama tesislerinde zorunlu misafir kaydı uygulaması sayesinde, yasadışı faaliyetlerin izlenmesine ve önlenmesine yardımcı olan operasyonel güvenlik önlemlerinden yararlanmakta. Türkiye'nin hukuk sistemi, ülke sınırları dışında çocuk cinsel istismarı suçlarını işleyen Türk vatandaşlarının yargılanmasını mümkün kılacak "yargı yetkisi dışındaki" hükümlerden yoksundur.

Ancak kovuşturmalar hala zorlu bir süreçtir. Soruşturma görevlileri, kültürel ve hukuki farklılıklardan kaynaklanan zorluklarla başa çıkarken, yabancı ülkelerden delil toplamak ve çocuk tanıkları korumak zorundadır. AB destekli "Don't Look Away" (Başını Dönme / Başka Yöne Bakma) girişimi, çocuk istismarı konusunda halkın farkındalığını artırırken, ihbar sayılarını ve uluslararası işbirliğini artıran birkaç hedefli kampanyadan biri. Çocuk seks turizmi, kaydedilen ilerlemelere rağmen halen devam eden çok ciddi bir sorundur.

Çocuk koruma çabaları, farkındalık kampanyaları ve eğitim programları sayesinde kademeli bir ilerleme kaydetmiş olsa da, kovuşturma sayıları ve insan ticareti ağlarının çökertilmesi konusunda hala zorluklarla karşılaşmakta.

Turizm, dünyadaki çocukları korumak için temel bir araçtır. Koruma çabaları, seyahatler sırasında çocukların istismarını önlemek için rezervasyon sistemlerinden otel resepsiyonlarına kadar seyahat endüstrisinin her aşamasını kapsamalı.

Çocuk istismarına tanık olan veya şüphe duyan turistler, durumu bildirmek için hem yerel yetkililere hem de www.ecpat.org adresindeki uluslararası yardım hatlarına başvurmalı. Unutmayın, sizin eyleminiz bir çocuğu zarar görmekten kurtarabilir.

Kaynak Listesi

Türkçe  Türkiye’de çocuk cinsel amaçlı turizm – H. K. Şeker, Sita Dergisi sita.cumhuriyet.edu.tr+1

Türkçe  UNICEF: 370 milyon kız ve kadın çocukken cinsel şiddet görmüş unicef.org

Türkçe  Ticari sömürü kapsamındaki çocuklar (ILO & UNICEF) Wikipedia

Türkçe  Çocuk işçiliği ve cinsel sömürü Türkiye: ILO raporu DOL

İngilizce Wikipedia: Child sex tourism alan bilgisi Wikipedia

İngilizce ECPAT özet raporu: Sexual exploitation in travel & tourism ECPAT

İngilizce ILO & UNICEF: global child exploitation statistics Wikipedia

İngilizce UNODC global trafficking report 2024 UNODC

Lütfen sakin olun. Türkiye pahalılaştı diye veya sosyal medyada iki olumsuz içerik çıktığı için değişmiyor bu sayılar. Eğilimler değişiyor. Bu eğilimleri görmek, iyi okumak gerekiyor. Helgalar, Hanslar gibi aynı otele 120 kez gelen turistler yok artık. Yeni turistler gittiği yere tekrar tekrar gitmek yerine yeni yerler keşfetmek istiyor. Bunun temelinde ekonomik nedenler de var elbet. Dünya artık pahalı bir yer. Bununla birlikte turizmde çeşitlilik ve olanaklar da arttı. Siz aynı otele kaç kez tatile gittiniz mesela?

Pandemi sonrası hedef pazarlarda ekonomik daralma meydana geldi

Pandemi yazılarımda kaleme almıştım, Türkiye’nin hedef kitlesi orta gelir düzeyidir. Evet, lüks segmente hitap eden, dünya starlarını ağırlayan ürünlerimiz ve destinasyonlarımız da var ancak genel payın yüzde kaçını oluşturduklarına dair bir veriye ulaşamadım. Türkiye sınırlı sayıda lüks ürünü olan, turizm gelirlerini orta gelir düzeyinden kazanan bir ülkedir. Ekonomik daralmanın bir yansıması olması çok normal. İki tane erkek dansçı Marmaris’te üstü çıplak dans etti veya siyahi Influencer geldi saçma sapan şeyleri paylaştı diye talep pat diye düşmedi. Sokakta kalitesizlik sorunu yıllardır var. Belirttiğim gibi yeni düzen bu. Doğru fiyatlandırma, doğru kampanya yönetimi, dürüst yaklaşımlar şart. Bu yeni düzenin dinamik, değişken ve bıçak sırtı sistemine alışıp metotlarımızı yenilememiz gerekiyor.

Ayrıca bu yıl bir sarsıntı da erken rezervasyon döneminde hissedilebilir. Sırtımızı dayadığımız EB döneminde bu yıl güven kaybettik. Siz 8 ay önce aldığınız tatilinizin başkaları tarafından 2 hafta kala daha ucuza alındığını bilseniz bir daha o bölgeye erken rezervasyonla gider misiniz?

Artan ekran süreleri sanal tatilin habercisi

Eğilimler değişiyor demişken sanal turlardan bahsetmemek olmaz. Kültür turlarının ağırlıklı olarak simülasyonla yapılacağı günler gelecek. Şu kadar yıl demek zor ancak çokta uzak sayılmaz. Ekran süreleri günlük 6 saat 40 dakikaya çıkmış durumda, 13-17 yaş arası gençler günde ortalama 8 saatlerini ekranda geçiriyor. Genç işsizlik zaten aldı başını gitti. Bu gençler istihdama katılacak da dünyayı gezmek için para kazanacakta sıra Türkiye’ye gelecekte… Tokyo’sundan New York’una… Bir kapsülün içinde üç gün yatıp her türlü deneyimi sanal alemde edinecekleri yıllar gelecek. Gerçek deneyimin önemli bir kısmı sanal deneyime dönüşecek. Dünya genelinde fiziksel seyahat ve tatil oranları düşecek. Yapay zekanın tam anlamıyla hayatımıza entegre olması 5 yıl desek (günlük hayatta tam anlamıyla kullanılmasından bahsediyorum) 25 yıl içinde sanal tatil rutin bir tatil seçeneği halini alacaktır. Bence 5 yıl ve 25 yıl da iyimser, daha kısa olması mümkün ancak neyse…

Ayrıca diyelim ki birileri hala seyahat edip Akdeniz sahillerinde denize girmek istiyor, plastik kullanımı azalmazsa 2060’ta dünyadaki plastik oranının bugünün 3 katına çıkacağı belirtiliyor. Kulaçlarımızı plastik şişelerle mi atacağız? Kısmetse o gün geldiğinde 76 yaşında olacağım, şahsen 76 yaşında hala yüzebileceğimi düşünüyorum, ben plastikten denizlere girmek istemiyorum. Kim ister ki? Ülkemiz ve dünyamız için sorumluluk almak zorundayız.

Her şey dahil mi daha iyi, eski düzen mi?

2000 yılında sektöre stajyer olarak giriş yaptım. 25 yıldır bu sektördeyim. Lise, üniversite, yurt dışı eğitimi, oteller derken çok sayıda gözlem yaptım ve deneyim edindim.

O zamanlar farklı konseptler vardı, misafirler (Ben müşteri demekten yanayım) bilekliklerle ayrılır, konseptine göre yeme içe hizmeti alırlardı. O yıllarda turizmde çalışan kişiler sezonluk çalışmaktan mutsuz değildi zira sezonda iyi para kazanıp kışın da memleketinde aile işlerine bakarlardı. İş vereninden çalışanına herkesin mutlu olduğu dönemlerdi. Stajlarımı Marmaris İçmeler’de yaptım, akşam shiftinde çalışmıyorsam bisikletimle sahile inerdim, rahmetli Asım Can Gündüz’ün tersten çaldığı gitarının sesiyle birkaç adım ötedeki mekânda her akşam aynı repartuarla sahne alan ama yine de mekanı dolduran o egzotik ses birbirine karışırdı. Turistlerin şık, özenli kıyafetlerle dışarı çıkıp gezdiği yıllardı. Marmaris çarşısında çakmacılar yine vardı ancak şimdiki kadar çok muydular, onu hatırlayamıyorum. Tüm bunları neden mi anlatıyorum? Neden güç kaybediyoruz sorusunun cevabı işte bu cümlede gizli olabilir: Türkiye kendine has turizm yaklaşımı, samimiyeti, sokaktaki düzeni ve en önemlisi insan kaynağını yitiriyor. Türkiye iyi bir her şey dahil destinasyonudur, bu kimliği kazandı ve bundan sıyrılması zor, sıyrılması gerekmiyor da ancak her şey dahile düzenleme gelmesi şart. Çeşit azaltmak, büfeleri küçültmek, atıkları azaltmak gerekiyor. Zaten her şey dahil dediğin sistem resort bölgeler için geçerli, ülke turizmi yalnızca bu sistem üzerinden dönmüyor ki. Sürekli bunu tartışmak zorunda değiliz. Sokağa düzen gelmedikçe her şey dahil konsepti sahil beldelerinin kurtarıcısıdır! Ha sokaklarımız temiz, esnafımız dürüst, restoran barlarımız nezih, hizmetimiz bütüne yakın olur o zaman tartışılabilir. Madem eskisi kadar içten, masum, naif değiliz o zaman elimizde bir tek bu kaldı bari buna sahip çıkalım demek lazım.

Türk turizminin güçlü ve zayıf yönleri, risk ve fırsatları

Türk misafirperverliği Türk turizminin en önemli değerlerinden biridir. Risk ise bu bayrağı taşıyan kuşaklar yavaş yavaş emeklilik, yorgunluk, küskünlük gibi nedenlerle sektörde azalıyorlar. Bu konuda bir fırsat var, eski iş yapış şekli, insana değil işe verilen değer değişecek, sektör insani çalışma koşullarını uygulamak zorunda kalacak çünkü vur sırtına al lokmasını neslinde sonlara gelindi.

Yabancı Personel Sayısı Arttıkça Türk Misafirperverliği İmajı Zayıflayacak, Dolayısıyla Sıradan Bir Destinasyon Haline Gelecek…

Önümüzdeki yıllarda yabancı personel sayısı özellikle F&B, HK gibi bölümlerde artacak. O zaman da gelsin nerede o eski güler yüzlü bizi tanıyan garson Ahmet, Ayşe, Mehmet diyecek misafir ama üzülmeyin çok uzak olmayan bir gelecekte resepsiyonundan servisine insansı robotlar sahada yerini almaya başlayacak. Taa 2018’de yazmıştım. Merak ediyorsanız buradan yazıya ulaşabilirsiniz.

Otel, yiyecek içecek kalitesi ileri düzeyde ancak sokak bunun gerisinde kalıyor. Bu seviyenin üstüne çıkması da mümkün değil. Sokakların başı boş. Yakaladığı turisti kazıklamadan bırakmayan esnaf Türk turizmi için büyük bir tehdittir. 4 fotoğrafa 2 bin küsur lira isteyen o esnafın dükkânı kapatılmalıdır.

Türkiye çok zengin bir tarih ve kültüre sahip. Bunun için gelen milyonlarca insan da var ancak otelden dışarı çıkmak isteyen turist excursion’lar (günlük tur) için ortalama kişi başı 100 euro gibi fiyatlarla karşılaşıyor. İnsanlar Avrupa’da bu fiyatın yarısına bir ülkeden başka ülkeye geçiyorlar. Yapmayın Allah aşkına, Avrupalı bizim gibi har vurup harman savurmuyor, insanlar öğle arasında sandviç alıp yiyor! Ne olacak ya 100 euro yap taksit, ye iç diyen milletler değil (taksit zaten bize has bir durum). Tamam yıllarca Türkiye bu kadar ucuz olmasın dedik de şimdi de hedef kitlesini hızla kaybedecek kadar pahalı. Topkapı Sarayı giriş ücreti mesela, sanırım 50 euro. Tamam sarayımız çok güzel, Muhteşem Yüzyıl sağ olsun iyi de sükse yaptırdı ancak sana gelen turist Luvr’a da gidiyor. Luvr giriş ücreti 17 euro sanırım, bu rakama yazımı hazırlarken yaptığım araştırmada ulaştım. British Museum ücretsiz… Demiyorum ki Luvr bizden üstün veya değerli ancak bu fiyatlar rakip analiziyle belirlenmiyor mu? Yaz kızım Topkapı 50 euro yaklaşımıyla fiyat mı belirlenir?

Doğa yok turizm yok!

Bu ara başlığı atarken aklıma rahmetli Doğan Cüceloğlu’nun ‘‘annen yok, kimsen yok’’ cümlesi geldi. Hayatını anlatırken küçük yaşta yitirdiği annesinin ardından nasıl da öksüz, görünmez, duyulmaz kaldığını sesi titreyerek aktarmıştı. Bir ülkenin annesi ise doğasıdır. Daha fazla betona değil, ağaca ihtiyacımız var. Ağaçlar sayesinde nefes alıyoruz, yağmurlar yağıyor, toprak tutunuyor. Bizim acımadan kesip attığımız o ağaçlar bu ülkenin akciğerleridir. Ne hakla bu denli acımasız, bu denli hoyrat, bu denli hukuk tanımaz olunabiliyor? Zeytin ağaçlarına nasıl kıyıyorsunuz, dünyadaki varlığınız topluma bir zeytin ağacı kadar anlam ve fayda sunmazken siz kimsiniz de bu talanı kendinizde hak görüyorsunuz? Hakkı yenen her bir ağaç, kuş, böcek, sokak köpeği için doğa tokadını sizinle birlikte hepimize atacak bir gün… Öyle felsefi, dini, metaforik bir yerlerden söylemiyorum bunu. Ekosistemden eksilen her bir halka başka halkaları yutarken, daha fazla yangın, daha fazla deprem, daha fazla doğa olayı yaşanacak. Bu caniler yüzünden tüm insanlık birçok zorlukla yüzleşmek zorunda kalıyor, kalacak.

Türkiye kurak bir ülkedir. Antalya’dan Muğla’ya giderken sağımız solumuz yeşil diye, ülkemizi yeşil sanmayalım. Hatta şu son kahreden yangınlar döneminde ortaya atılan ‘‘yeşil vatan’’ söyleminden de vazgeçelim.  Türkiye yeşil filan değil. Böyle kelime oyunları ile devasa yangınlar sonrasında bile ülkenin orman rezervinde sorun yokmuş gibi algılatılıyor. Birileri toplumsal bilinçaltına iyi oynuyor. Hayaller Yeşil Vatan, gerçekler Kurak Vatan.

Türkiye’nin çok ciddi çevre sorunları var…

Neydi çevre? Ağaç mı, taş mı, toprak mı? Bakın, Çevre Bakanlığı’nın sitesinden birebir alıyorum: ‘‘Basit anlatımıyla gözümüzün gördüğü her şeydir. Yaşadığımız ortamdır. Etrafımızdaki doğa ve hatta geleceğimizdir çevre.’’ Peki madem öyle aynı bakanlık neden artan orman yangınlarına yönelik devletin daha fazla yangın uçağı almasını sağlayamıyor, durun bir dakika orada HES projesi yapılması uygun değil, o bölgede su sorunu yaşanacak demiyor? Amerika ve Çin gibi küresel ısınmaya etkisi yüksek ülkeler bana ne ya iklim miklim derken, Türkiye’nin faaliyetleri dünyanın yıllık salınımının yüzde 1’ine tekabül ederken, neden ülkemiz koşa koşa iklim yasası çıkarıyor? Sana demezler mi sen önce bir ağacını korumayı öğren, yangına müdahalede çağın gereksinimlerini yakala diye. Amerika’sı Çin’i dururken sanki üretimde ilk 10’da yer alıyormuşuz gibi nedir bu koşa koşa yasa çıkarma merakı? Üretimi de tekelleştirip kobileri, küçük işletmeleri hepten yok mu edeceksiniz?

Denizlerimiz kirleniyor, çöpten kulelere ise ramak kaldı

Gelişmişlik seviyemizi anlamak için sokağa bakmamız yeterli. Çöp demekten bıktım. Anladık vatandaşın çöpünü çöpe atmayı öğrenmesi için en az bir elli yıl daha var ancak madem öyle, bazı örneklerde görüldüğü gibi belediyeler ceza yazsın. Bıktık şu çöp sorunundan. Çöpünü yere atan, doğaya bırakan vatan hainlerini adam edecek kadar zamanımız kalmadı, o zaman cezalar gelsin. Ülke demografisi resmen ikiye bölünmüş durumda. Dünya vatandaşı olanlar/olmaya çalışanlar ve ağalık düzenine tapıp çöpünü yere atanlar…. Çöp sorunu çözülmedikçe gelişmek, ilerlemek, medeniyet mümkün değil. Keşke birileri robot yapsa, bu robotlar uçsa çöp, izmarit atanları tespit etse hatta o an gidip ‘‘hop ne yapıyorsun sen’’ diyerek ensesine bir tokat atsa… Hak ediyorlar çünkü. Madem artık yapay zekâ var, biraz da çöp meselesine el atılsın, lütfen. Güzel fikir bence, alın bunu kullanın :) millet uçan araçlarıyla seyahat ederken, biz uçan çöpçü robotlarımızla çöp atanlara ceza keser o cezalarda dış borcumuzu ödemeye çalışırız.

Sürdürülebilirlik turizmciye lazım, misafire değil

Bütün bir sektör kaynaklarını verimli kullanmakla mükelleftir. O su, enerji, toprak, insan kaynağı, bitki, sahil sana ait değil. O bu ülkenin milli sermayesi. Turizm sektörünün devamlılığı için en önemli gündem maddesi kaynakları korumak olmalıdır. Ormanlık alanlar azaldıkça ısı adaları oluşuyor. Bugünün Antalya’sı yarının Bahreyn’i olduğunda (elbette refahtan bahsetmiyorum) çöl sıcaklarıyla kimi misafir edeceğiz? Ağacını, doğasını, denizini korumayan bir ülke bırak turizm yapmayı nefes bile alamaz hale gelecektir. Bu vahşi düzen hepimizin geleceğinden, yarınlarından, suyundan çalıyor. Sürdürülebilirliği rekabet avantajı yaratıyor şeklinde ele almak yerine, bu bana lazım, insan olarak, turizmci olarak demek gerekiyor. Turistin umurunda bile değil, o sen doğru sistemi kullan benden duşta az kalmamı, klimayı kapatmamı, tek havlu ile üç gün geçirmemi bekleme diyor. Kuralı koyun, sektörel normlar getirin ve turist de buna uysun. Ayrıca bizim dün tanıştığımız kavramları o milletler 50 yıldır uyguluyor, bahçeye 2 tane farklı renkte çöp kutusu koyduk diye turiste çevreci olmayı mı öğreteceğiz? Asıl onlar bizim bu konuda geri kalmışlığımıza şaşırıyor, bizden öğrenecekleri bir şey yok. Kural koyarsak Avrupalılar uyarlar, zaten kurallara alışkınlar. MENA, BDT için pek emin değilim…

Son sözüm turizm basınına;

Şişirilmiş turist sayısı haberleri ve felaket tellallığı yapan manşetler sektörü rahatsız ediyor. Bakanlığın belirttiği Antalya’ya şu kadar turist geldi söylemlerinin sokağa nasıl yansıdığını bildiğiniz halde ortada büyük bir başarı varmış gibi haber yapmanızı anlayamıyorum. Gerçek sorunları haber yapanları tenzih ederek, iki tıklama almak uğruna lütfen sektörü kaosa sürüklemeyin. Bilgi kirliliğine neden olmayın. Biraz daha araştırmacı, sayılarla konuşan, gerçek sorunları önerileriyle birlikte dile getiren yaklaşımların çoğalması gerekiyor. İsmi duyulmamış kişilerin o otelden bu otele geçtiği içerikler haber değil maalesef. Daha cesur, sorunları ortaya koyabilen, rakamlarla konuşan turizm basını mensuplarının sayısının artması gerekiyor.  

Değerli okurlar;

Birbiriyle ilişkili konuları bir araya getirdiğim uzun bir yazı oldu. Sonuna kadar geldiyseniz tebrikler, sabırlısınız demektir.

Sevgiler, selamlar.

Marka olmak isteyen şirketlerin kurumsal iletişime yatırım yapmaları gerekiyor. Kurumsal iletişim reklamla, etkinlikle, parti düzenlemekle sağlanan bir şey değildir, bu uzun vadeli bir disiplin ve yolculuktur ve bu yola çıkmaya istekli olmanız gerekir. Kurumsal iletişime yatırım yapmak için kurum olmaya hevesli olmak, etik ilkelere ve toplumsal değerlere önem vermek gerekir. Toplumsal değerlere uygun faaliyet sürdüren şirketler bu alana çekinmeden giriş yapabilirler. Kurumsal İletişim emin, sakin, sabırlı ve tutarlı adımlarla şirketinizin pozitif bilinirliğine katkı sağlayacaktır. Günümüzde, marka gücü ve sektörde fark yaratmak, iletişimi planlayıp, doğru ve düzenli olarak yönetmekle mümkündür. Bu yatırımlar hem müşterilerin güvenini kazanmayı hem de en değerli paydaşlarımız olan çalışanlarımızla bağ kurmamızı sağlar, böylelikle uzun süreli başarı kaçınılmaz olur. Bu başarıyı göğüslemeye hazır mısınız?

Kurumsal iletişimin kurumlar açısından önemi

İtibar yönetimi: Kriz anlarında, doğru ve hızlı iletişim kurarak şirketin imajını korur ve güçlendirir.

Hızlı ve etkili bilgi akışı: Kurumsal iletişim, doğru bilgiyi doğru zamanda paylaşır, ilişkiler kurar ve kurumu reklamsız tanıtır.

Medya ve kamuoyu ile iletişim: Basın açıklamaları, medya ilişkileri ve halkla ilişkiler faaliyetleri sayesinde, şirketin faaliyetleri kamuoyuna doğru aktarılır.

İç iletişim ve çalışan motivasyonu: Çalışanların bilinçli ve motive kalması kritik öneme sahiptir. Kurumsal iletişim, iç iletişim kanalları aracılığıyla çalışanlara doğru yönlendirmeleri yapar, güven ve bağlılık sağlar.

Partner ve paydaş ilişkileri: Paydaşlarla güvene dayalı ilişkiler kurar, olumsuz etkilerin azaltılmasına yardımcı olur. Tedarikçiler, iş ortakları ve turizm sektörü paydaşlarıyla uyumlu iletişimin sürdürülmesini sağlar. Bu sayede, kriz döneminde iş birlikleri ve destek alınması kolaylaşır.

Genç meslektaşlarımız iş fırsatlarını hak ediyor

Nisan ayında, turizm haftası kapsamında Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksek Okulu öğrencileriyle bir araya geldim. Turizmde Kurumsal İletişimin Gücü konusunda onlara bir sunum gerçekleştirdim. Beni konuşmacı olarak davet ettikleri ilk andan, sahneye çağırılmama, plaket takdiminden salon organizasyonu ve bilgilendirme afişlerine, sosyal medyayı etkin kullanmalarına kadar sektörde bu işi yaptığını iddia eden kişilerden daha donanımlı olduklarını gözlemledim. Üniversitelerin ilgili bölümlerinden mezun olan genç meslektaşlarımız eğitimleri sırasında edindikleri teorik ve uygulamalı bilgilerle sektöre hazır hale geliyorlar. Bu gençler, iletişimin doğru kurulduğu takdirde, kurumsal itibar, partner ilişkileri, kamuyla olan diyaloglar ve çalışan motivasyonu gibi pek çok alanda işletmelere ciddi faydalar sağlayabilirler. Onlara fırsat tanınması gerekiyor. Sektöre düşen sorumluluğun bir kısmı elbette gençlere de yansıyor. Kongrelerde, fuarlarda, etkinliklerde tanıştığım birbirinden parlak genç meslektaşlarımızın İngilizce bilgileri yetersiz kalıyor. Bu onların önündeki en büyük engel, devlet okullarında yeterli düzeyde İngilizce öğrenemiyorlar. Bu bağlamda sektör-üniversite iş birlikleri gerçekleştirilebilir. Turizm sektörünün İngilizce bilen iletişim profesyonellerine, üniversitelerin mezunlarının istihdama katılımına ihtiyacı vardır. Günümüzde yapay zekâ destekli pek çok uygulama ve platform, dil öğrenme süreçlerini kolaylaştırıyor ve maliyetleri düşürüyor. Bu teknolojik araçlar sayesinde, gençler yabancı dil seviyelerini artırabilir, uluslararası arenada rekabet edebilir hale gelebilirler.

Önemli bir önerim daha var:

Üniversite-sektör iş birliği gerekiyor

Üniversitelerin ilgili bölümleri ile sektör arasında sağlanacak iş birliği sayesinde karşılıklı fayda sağlanabilir. Kurumların mevcut bütçe ve planlama güçlükleri dikkate alındığında gönüllü akademisyenlerin sunacağı katkı ile pratik ve sürdürülebilir bir çözüm olduğunu düşündüğüm formülümü, özellikle kurumsallaşma hedefi olan şirketler dikkate alırsa bu girişimin olumlu faydalarını uzun vadede göreceklerdir.

Üniversitelerin ilgili bölüm başkanları ve belirleyecekleri akademisyenler, gönüllülük esasına göre kurumsal iletişime yatırım yapmak isteyen kurumlara kısa süreli danışmanlık sağlayabilirler. Sosyal sorumluluk bilinciyle sektör-üniversite iş birliği yapılmalı ve kurumsal iletişim disiplini turizm sektörüne entegre edilmelidir. Bu alanda uzmanlaşmış çok değerli akademisyenler var, mezunlarının iş bulmalarına destek sunmak isteyen akademisyenler 3 ay bu işe gönüllü olabilirler. Danışmanın ulaşım, konaklama gibi giderleri ‘‘kurumsallaşma hedefleri olan’’ yatırımcı turizm şirketi tarafından karşılanmak suretiyle iş birliği gerçekleştirilebilir. Gerçek bir durum analizinin ardından kurumsal iletişim departmanının firmanın kurum kültürü ve dinamikleri göz önünde bulundurularak inşa edilmesi, şirketin kurumsal sürdürülebilirliğine anlamlı bir katkı sağlayacak olup bu yatırımın etkisi yıllar içinde daha net görünür ve hissedilir olacaktır.

Teşhis doğru yapılırsa tedavi şifalandırıcı olabilir. Turizm ve yiyecek içecek sektörlerinde veri kısmı oldukça sıkıntılıdır. Abartı, güdümleme, algı yönetimine açık bazı eklentiler ile sektörler zaman kaybetmektedir. Bu veriyi turizm ile birlikte entegre olan 70 civarı diğer sektörlere de uygularsanız tablo daha ilginç hale gelecektir. Çünkü veriler, müşterilerin doğru zamanda doğru kişilere sunulan kişiselleştirilmiş tekliflerle onların beklentilerini tahmin etmelerine ve aşmalarına yardımcı olur.

Dünya çapındaki perakendeci firmalar müşterileri tam ve doğrulukla anlamak için verileri kullanırken, turizm ve seyahat endüstrisi bu kapsam dışında olmamalıdır. Çünkü otel ve yiyecek içecek sektörlerindeki bir sonraki dönem, konuklara konaklamalarını olabilecek en iyi hale getirmek için tam olarak istediklerini veren ilginç, ilham veren, güvenilir, yeterinde şeffaf ve gereksinimlerine göre kişiselleştirilmiş seyahat seçenekleri sunmak şeklinde gelişecektir.

Bu kapsam içerisinde, seyahat beklentileri değişiyor. Etkileyici isimler yeni yönelimleri şekillendirirken farklı olarak adlandırılan nesiller kendi çeşitli deneyimlerini aramakta, gezginlerin ihtiyaçları giderek daha çok değişik boyutlu hale gelmektedir. Böylece uçtan uca gezgin deneyimini dönüştürmek ve müşterilere kalıcı sadakat sağlayan bir ortam oluşturmak fikri öne çıkmaktadır. Tüm bu çalışmalar için elde edilen verilerden eyleme geçirilebilir yeni ve farklı planlar oluşturulmaktadır. Bundan amaç, seyahat pazarındaki satışlarda daha özgün ve ileri teknolojiyi kullanarak tatmin edici müşteri hizmetleri sağlamaktır.

Bu aşamada genelde bilinen bir kavrama yeni değer ve yük eklemek olasıdır. Gezgin. Bu kavramdan yola çıkarak gezginlerin hayalindeki istekleri karşılayacak yeni bağlantılar ve yaratıcı fikirler ortaya konarak modern bir perakendecilik işlevinin tüm türevleri uygulanmaya konabilir. Bu aşamada yerel öne çıkarılarak iki veya üç günlük bölümler halinde farklı yöreler ve tesislerde yeni tür bir kurguya uygun olarak bir sistem devreye alınabilir. Bu strateji müşteri memnuniyetini artırarak geliri artırıcı etki sağlayacak yöntemleri teşvik edebilir. Böylece turizm ve yiyecek içecek sektör paydaşlarının yeni değerler ölçütü katabileceği, başat işlerinin ötesinde farklı ürün ve hizmetler satarak gezginlerin ve konukların yolculuk deneyimlerini geliştirmeleri ve daha fazla gelir elde etmeleri için seyahat alanları planlarında değişiklik yapılabileceği hatırlanmalıdır. Bu plan ilk aşamalarda bölünmüş deneyimler sunacak tarzda şekillenirken hizmetten menün kalan gezginlerin yeni deneyimlerinde bütüncül hizmet esnekliğine de başlanmış olunacaktır. Bir şekilde geleceğin de aynı anda planlanması anlamı taşıyan yaratıcı fikirlerin devreye alınacağı bir sentez mümkündür.

Bu aşamada sektörün etken bir hale dönüşmesi ve doğaya paralel olan korumacılık unsurlarını öne çıkararak her türlü önlem ve tedbiri almak konusunda kamu yönetimine yol göstermesi gereklidir. Son hafta içinde ve geride kalan beş yılda ormanları yangına karşı koruyamayan, dağları altın veya kömür için feda eden, zeytinlik arazileri yanma değeri çok düşük kömür için gözden çıkartan, dünya ülkelerinden çöp ithal edip işlenmeyen atıkları doğaya serbest atan zihniyete turizm camiasının karşı çıkması gereklidir. Benzer şekilde her türlü yer üstü ve yer altı suların korunması gereklidir.

Ülke ekonomisinde bel bağlanan ve can simidi olarak görülen turizm son on yılda gelir getirmez ama döviz tüketen bir ticari faaliyet haline dönüşmüştür. İnşaat ve gıda üretiminde mutlaka yerli marka ve ürünlerin denetimlerle çoğaltılması gereklidir. Özgün modeller ve fikirler teşvik edilmeli bu kapsamda gezgin modeline birebir uyan yeni planlar devreye alınmalıdır. Sanırım en kritik ve dezavantajlı kısım biraz zihinsel boyutta. Çünkü biz bir anda her şeyin düzelmesini bekleriz. Ama toprağa tohum atmadan, o tohuma bakmadan, korumadan ağaç meyve verebilir mi? Turizm ve yiyecek içecek sektörü hazır bulunmuş, meyve veren ağaçlar gibidir. Birileri ellerinde balta hem ağacı hem köklerini harap etmek hevesindedir. Bu aymazlıktan derhal kurtulmak gerekir. Geleceğin en önemli silahı gıda ve sudur. Yani bizde iki on yıl önce bol bulunan, şu anda kıtlık çekilen varlıklar. Bu hatadan dönmek için turizm camiasının mutlak ses yükseltmesi ve koruma tedbirlerine katkı sunması beklenir. Eldeki mevcut veriler tam da bunu işaret etmektedir.

Öte yandan uçan insanların geri kalanı, uçaklara binmelerini engellemeyen hafif ila orta derecede uçuşla ilgili anksiyete yaşar.

Bir de her türlü uçuş ortamında gazetesini okumaya, uyumaya hatta filmini izlemeye devam edenler var ki onlar bu yazının konusu değil.

Uçma korkusu, uçuş öncesi ve uçuş sırasında şiddetli anksiyeteye neden olan amygdala. Bu beynimizin içinde badem büyüklüğünde iki küçük yapı. Duygularımızı kontrol etmekte önemli bir rol oynar. Özellikle korku, kaygı ve tehdit gibi durumlara verdiğimiz tepkileri yönetir.

Kısaca söylemek gerekirse; Amygdala, beynin “alarm sistemi” gibi. Tehlike sezdiğinde hemen devreye girer ve vücudu savunmaya hazırlar. Bu yüzden korktuğumuzda kalbimiz hızlanır, terleriz veya geriliriz — çünkü amygdala harekete geçer. Ancak bazen gerçek bir tehlike olmasa bile amygdala aşırı tepki verebilir. Aynen uçak korkusunda olduğu gibi. Bu da aşırı duygusal tepkileri nedeniyle anksiyete bozukluğu tanısı ile değerlendirilir.

Uçakla uçmak, yaygın endişelere rağmen uzmanlar tarafından hava yolculuğunun en güvenli yöntemlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Journal of Air Transport Management dergisinde yayınlanan 2024 tarihli bir araştırmaya göre, küresel hava yolculuğu ölüm istatistikleri 13,7 milyonda 1 olasılık ile gerçekleşmekte.

Karayolu seyahati, uçmaktan çok daha yüksek güvenlik riskleri yaratmakta. Dünya Sağlık Örgütü, karayolu trafik kazalarında ölenlerin sayısını yıllık 1,25 milyon olarak tahmin etmekte. Bu, dünya genelinde yılda 100 bin kişi başına 16 ölüm anlamına gelmekte. Hava yolculuğu, Türkiye'deki karayolu kazalarından daha düşük ölüm riski taşımakta. Yıllık ölüm oranı 100 bin kişi başına 5,9 olup, bu da bir kişinin ömrü boyunca 1/226 olasılık anlamına gelmekte.

Ancak neden hala korkuyoruz? Çoğu kişi, uçmaktan korkar çünkü uçarken durumları kontrol edemezler. Emekli bir havayolu kaptanı bunu şöyle açıklıyor:

"Uçmak, kontrolün ve kaçışın olmadığı bir durumdur. Acil durumlarda uçakların çok sayıda koruma sistemine sahip olduğunu ve kaçmanın gereksiz olduğunu bilmemiz gerekir.

Korkunuzun tetikleyicilerini bilmek, korkunuzu daha iyi yönetebilmeniz için temel oluşturur. Korkunun başlıca kaynakları arasında uçak kazalarıyla ilgili haberler, uçakların uçuş sırasında çıkardığı sesler ve uçuş sırasında yaşanan türbülans sayılabilir. Bu yazıyı yazarken karşıma çıkan aşağıda kanıta dayalı yöntemler, uçuşla ilgili endişenizi hafifletmeye yardımcı olabilir.

1.Nefes egzersizleri (Kutu nefes):

Dört saniye nefes alın, ardından dört saniye nefesinizi tutun ve dört saniye boyunca nefes verin, ardından dört saniye nefes almadan bekleyin.

Bu egzersizi, stresinizi azaltmak ve kalp atış hızınızı düşürmek için birkaç kez tekrarlayın.

2.Uçak Seslerini Normalleştirin:

Sky Buddy (https://phobia.aero/ ) adlı site, motorun çalışması, iniş takımları ve bagaj yükleme sesleri gibi gerçek uçuş ses kayıtlarına erişebilir. Bu sesler, ani tepkileri azaltmaya ve kaygı tetikleyicilerinin yoğunluğunu azaltmaya yardımcı olur.

3.Turbli ile türbülansı öngörün:

Kullanıcılar, Turbli veya benzer uygulamalar aracılığıyla gerçek uçuş verilerine dayalı türbülans tahminlerine erişebilir. Uçuş numaranızı arayarak beklenen türbülans bölgelerini kontrol edin ve uçuş belirsizliğini azaltın. Ama elbette türbülans esnasındaki stresinizi yönetmeniz önemli.

4.Rehberli meditasyon uygulamaları:

Calm ve Headspace gibi uygulamaların  ses içeriği, kullanıcıların uçuşlar sırasında ve havaalanı terminallerinde kullanabilecekleri kısa rahatlama egzersizleri sunmakta.

5.Koltuk seçimi ve alan:

Ekstra ayak mesafesi olan bir koltuk seçerek veya özellikle çıkışa yakın bir koltuk seçerek pencere kenarında oturarak daha iyi kontrol sağlayabilirsiniz. Ufuk manzarası kaygıyı azaltma eğilimindedir.

6.Rahatlık için ağırlıklandırılmış eşyalar:

Vücudunuza dayayabileceğiniz veya sarılmak için kullanabileceğiniz kompakt bir ağırlık yastığı kullanılabilir. Bu yöntemle sağlanan derin basınç stimülasyonu sinir sistemini sakinleştirmeye yardımcı olur. Söz konusu yastığa sarılıp şu cümleleri tekrarlayabilirsiniz: “Güvendeyim”, “Bunu başarabilirim”.

7.Uçak yoga:

Uçak koltuğunuzda otururken hafif hareketler ve esnemeler yapabilirsiniz. Gerginliği azaltmaya yardımcı olan boyun, omuz ve sırt gevşetme tekniklerini öğrenmek için “Yoga on an Airplane” temalı youtube videolarını izleyebilirsiniz.

Ama bundan daha zor olan çözümlerde söz konusu. Zira herkes yukarıdaki pratik çözümlere cevap veremeyebilir. 

Maruz Bırakma Terapisi (Exposure Therapy), korku, kaygı veya travma gibi duygularla başa çıkmak için kullanılan bir psikolojik tedavi yöntemidir. Maruz kalma terapisi, şiddetli uçuş fobisi yaşayan kişiler tarafından düşünülebilir. Maruz kalma terapisi sürecinde, rahatlama tekniklerini öğrenen hastalara uçuşla ilgili uyarılar (resimler, videolar ve simülasyonlar gibi) sunulur.

Bu korkulan duruma ya da nesneye yavaş yavaş ve kontrollü bir şekilde yaklaşma sürecidir.  Amaç, kişinin zamanla bu duruma alışması ve korkusunun azalmasıdır. Örnek vermek gerekirse bir kişi uçmaktan çok korkuyorsa; önce uçak fotoğraflarına bakmakla başlar, sonra uçak sesi dinletilir, ardından havaalanına gidilip, uçağa binecekmiş gibi prova yapılır ve en sonunda da gerçekten uçağa binmek denenir.

Elbette bu süreç adım adım ve profesyonel terapist eşliğinde yapılmalı.

Yapılan araştırmalara göre, maruz kalma terapisinin çoğu hastada olumlu sonuçlar verdiğini doğrulamakta.  Ayrıca araştırmalar, uygun maruz kalma terapisinin hastaların %70-90'ında uçma yeteneği kazandırdığını ve kalıcı anksiyete azalmasına yol açtığını göstermektedir.

Öte yandan ilaç ve alkol özünde kaçınılması gerekenlerin başında yer alıyor. Özellikle anksiyete (kaygı), uykusuzluk, kas spazmları ve epilepsi gibi durumların tedavisinde benzodiazepinler ilk başta etkili görünse bile uzun süreli kullanımlarında etkileri hem azalıyor hem de bağımlılık yapma olasılığı çok yüksek. Bu tür ilaçlar ise daima doktorunuzun gözetiminde kullanılmalı. 2023 yılında yapılan bir araştırma, uzun uçuşlarda alkol alan kişilerin hem kalp atış hızının arttığını hem de kan oksijen seviyesinin düştüğünü ortaya koymuştur. Daha önceki yıllarda yapılan araştırmalar, alkol tüketiminin kaygıyı hafifletmek yerine daha da körüklediğini göstermiştir. Bu durumda su daha güvenli bir seçenektir.

Sonuç olarak uçma korkusu yaygın bir meseledir, ancak üstesinden gelinebilir. Yardım almak için hangi yöntemi seçerseniz seçin — farkındalık, eğitim veya terapi — bu konuda yalnız değilsiniz. Hava yolculuğu ile dünya parmaklarınızın ucunda ve doğru araçlarla korkuya kapılmanıza gerek yok.

Referanslar:

1.Oakes, M., & Bor, R. (2010). The psychology of fear of flying (part I): A critical evaluation of current perspectives on the nature, prevalence and etiology of fear of flying.

2.Wilhelm, F. H., & Roth, W. T. (1997). Clinical characteristics of flight phobia.

3.Bourne, E. J. (2015). The Anxiety and Phobia Workbook (6th ed.).

4.Özdemir, H., & Bilge, A. (2019). Fobiler ve Anksiyete Bozuklukları: Klinik Psikoloji Açısından İnceleme.

5.Özlem Yılmaz Halıcı (2022). Yolcularda uçuş fobisi ve başa çıkmada kullanılan psikolojik müdahaleler

Bayram tatillerinde popüler turistik bölgelere ulaşımda yaşanan trafik yoğunluğu, ziyaretçilerin deneyimini olumsuz etkilemektedir. Örneğin, Phaselis Antik Kenti'ne ulaşmak için saatlerce beklemek hem zaman kaybına yol açmakta hem de ziyaret keyfini azaltmaktadır. Phaselis kavşağı ile gişeler arasındaki 1 kilometrelik mesafenin giriş işlemlerindeki aksaklıklar nedeniyle ortalama 1 saatte geçilebilmesi, sorunun ciddiyetini göstermektedir. Bu durum, Kemer, Tekirova, Göynük ve Beldibi gibi diğer turistik bölgelere ulaşımı da olumsuz etkilemektedir. Phaselis'e günübirlik ziyaretlerin yoğunluğu dikkate alındığında, ören yerine girişlerin daha pratik hale getirilmesi gerekmektedir. Vatandaş buraya Antik kent değil muhteşem koyda ailecek vakit geçirmek için gelmektedir. Küçük Çaltıcak ve Büyük Çaltıcak örneklerinde olduğu gibi otomobil giriş bedeli uygulanabilir ve müze kart burada iptal edilebilir. Bu sayede vatandaş hızlı geçiş sağlarken ören yeri gelirleri de artacaktır.

Antalya-Tekirova istikametindeki diğer ören yerleri ve piknik alanlarının giriş-çıkışlarındaki tehlikeli virajlar ve yetersiz sinyalizasyon da trafik güvenliğini tehdit etmektedir. Bu sorunların çözümü için yetkililerin dikkatini çekmek isterim.

Sahiller halkındır: Fırsat eşitliği ve erişim kolaylığı sağlanmalı

Antalya'daki plajlardaki yüksek fiyatlar, yerli ve yabancı turistlerin ortak şikayetidir. Sahillerin halka açık olması, özelleştirme adı altında halkın kullanımının kısıtlanmaması gerekmektedir. Mermerli Plajı'nda yaşanan giriş ücreti tartışması, kamuoyunun tepkisiyle fiyat indirimiyle sonuçlanmış olsa da 1.000 lira olarak belirlenen ilk ücretin tepkilerin ardından 500 liraya indirilmiş olması hala yeterli değildir. Antalya Valisi Hulusi Şahin’in turizmi destekleyen ve STK'larla iş birliği içinde olan yaklaşımı, bu tür sorunların çözümünde önemli bir rol oynamaktadır, kendilerinden asgari ücretli ve emeklileri sevindirecek ekonomik giriş ücretleri talep ediyoruz.

Turizmde fırsat eşitliğinin sağlanması ve her bütçeye uygun seçeneklerin sunulması, Antalya'nın misafirperverliğini artıracaktır. Vatandaşların kendi şehirlerindeki sahillerden yararlanabilmesi için plaj fiyatlarının denetlenmesi ve makul seviyelerde tutulması önemlidir. Vatandaş şehirden sürülürcesine kısıtlı sayıdaki ören yerlerine mahkum edilmemelidir. Sahillere yapılan yatırımlar vatandaşın vergilerinden karşılanmıyor mu, halk bir de fahiş giriş bedelleri ödemeye mahkum edilmemelidir. Kendi ülkesinde tatil yapamayan bir toplum yaratıldı, çok yazık.

Manavgat'ın keşfedilmeyi bekleyen doğal güzellikleri

Antalya'nın Manavgat gibi doğal zenginliklere sahip bölgeleri, ziyaretçilere huzur dolu anlar yaşatmaktadır. Bizzat deneyimleyip hayran kaldığım Oymapınar Baraj Gölü'nde kano yapmak, Köprülü Kanyon'da rafting yapmak veya Side Antik Kenti'ni ziyaret etmek, Antalya'nın farklı yönlerini keşfetmek için harika fırsatlar sunmaktadır. Bu bölgelerin korunması ve tanıtılması için daha fazla yatırım yapılmalı, sürdürülebilir turizm uygulamaları teşvik edilmelidir.

Trafik güvenliği ve ölümcül kazalar

Antalya'da karayolu denetimlerinin yetersizliği, trafik güvenliği konusunda ciddi sorunlara yol açmaktadır. Şehir içinde scooter kullanımının kontrolsüzlüğü, motosikletlerin korumasız şekilde trafiğe çıkması ve araçların şeritlere park ederek trafiği engellemesi gibi sorunlar, kazalara davetiye çıkarmakta olup kurallara uyan sürücüleri yormakta ve en kaba tabirle aptal yerine konmuş hissettirmektedir.

8 Haziran'da Phaselis yolunda yaşanan ve iki gencin hayatını kaybettiği üzücü kaza, trafik güvenliği konusunda acil önlemlerin alınması gerektiğini göstermektedir. Aşırı hız, dikkatsizlik ve trafik kurallarına uyulmaması gibi faktörler, bu tür kazaların başlıca nedenleridir. Özellikle bayram gibi yoğun dönemlerde trafik denetimlerinin artırılması ve sürücülerin bilinçlendirilmesi büyük önem taşımaktadır.

EDS (Elektronik Denetleme Sistemi) cihazlarının etkinliği ve güvenilirliği de tartışma konusudur. Bu sistemlerin düzenli olarak kontrol edilmesi ve caydırıcı cezaların uygulanması, trafik güvenliğinin sağlanması açısından kritik öneme sahiptir. Sormak istiyorum, Kemer yolundaki EDS’ler çalışıyor mu? Çalışmıyorsa neden çalışmıyorlar?

Çözüm önerileri:

Antalya, sahip olduğu potansiyelle Türkiye'nin en önemli turizm merkezlerinden biri hatta turizmin başkentidir. Bu şehir hızla ve çok çarpık şekilde kentleşmektedir. Turizmde, kaynaklarda sürdürülebilir olunması için bu kentin master planının hızla çıkarılması gerekmektedir. Ağaçlar kesiliyor, sürekli bir yapılaşma var, kent merkezi ısı adası oldu. Yaz aylarında taşıma kapasitesi aşılıyor ancak geleceğe dair pek bir atılım yapıldığına şahit olamıyoruz.  Antalya’nın potansiyelini gerçekleştirebilmesi için sorunlara yapıcı bir yaklaşımla çözüm arayışına girilmeli ve sürdürülebilir turizm ilkeleri benimsenmelidir. Yalnızca turist sayısı odaklı turizm anlayışı bu gibi şehirlerin sömürülmesine neden olmaktadır.

Hergé’nin çizgileri ve belgesele yakın detaycılığı sayesinde Tenten’le beraber sadece bir kahramanı değil, coğrafyayı, kültürü ve farkındalığını keşfettim. Ülke adlarını ezberlemeye başladım, babam bana her ülkenin başkentini sorduğu aramızda bir soru/cevap yarışı oluşmuştu. Tenten’in her macerası yalnızca birer hikaye değil, birer kültürel okuma biçimiydi. Çocukken fark etmediğim o detaylar – geleneksel kostümler, mimari biçimler, ulaşım yöntemleri, yüz ifadeleri – ilerleyen yaşlarımda dünya görüşümü şekillendirdi. Bugün yeni bir güzergâha ürün tasarlarken hala aklımın bir köşesinde Tenten buraya gitmiş olsaydı nasıl bir macera yaşardı acaba diye sorarım.

Belçikalı Hergé’nin yarattığı dünyanın hepsini evimizdeki atlas kitaplarında bulmak en büyük heyecanlarımdan biriydi. Ancak işin en ilginç tarafı, elbette bunu daha sonra fark ettim, Hergé’nin yarattığı dünya yalnızca gerçek lokasyonlara dayanmıyordu. Bir yandan Mısır, Nepal, Çin, Peru, ABD, Kongo, Tibet gibi somut coğrafyalarda geçen hikâyelerle kültürel tanıklık kurarken, diğer yandan Syldavia, Borduria, Khemed, San Theodoros gibi tamamen kurmaca ülkelerle politik hiciv, dil oyunları ve farklı bir keşif alanı da sunuyordu. Bu ikili yapı, bir seyahat tasarımcısı olarak bana her zaman ilham verdi. Gerçek bir coğrafya bile yaratıcı bir kurguyla yeniden şekillenebilir, yeni bir anlam kazanabilir. İşte bu yüzden FEST Travel’da geliştirdiğimiz tematik turlar, Tenten’in yolculukları kadar hikâyesi olan, katmanı olan, düşünceye dokunan içeriklerden oluşuyor. Elbette o kadar macera yok ama kendi içlerinde bizlere yaşattıkları bambaşka deneyimler elbette oluyor.

Şimdi baktığımda, Tenten'in seyahat şekli de bir modeldi aslında. Bir harita, bir küçük çanta/bavul (ihtiyaçtan ötesi olmayan) ve sonsuz merak. Yanında her zaman sadık köpeği Milou (Snowy), sonradan dostu olan Kaptan Haddock, eksantrik Profesör Tournesol ve sakarlıklarıyla meşhur dedektif ikilisi Dupont & Dupond.Bu karakterler bana hep şunu hatırlattı: İyi bir yolculuk sadece mekânsal değil, aynı zamanda insani bir deneyim. Karşınıza çıkan insanlar, kültürel çatışmalar, yanlış anlaşılmalar, kaza sonucu girilen sokaklar – bunlar her zaman gezi programlarında yazmaz ama asıl hikâye orada oluşur.

Bugünün çocukları yapay zekâ karakterleri, dijital haritalar ve VR gözlüklerle keşfediyor dünyayı. Ancak hâlâ onlara bir Tintin albümü uzattığınızda, gözlerindeki heyecan tanıdık. O bilinmezliğe açılan merak. Bu yüzden, Tenten’i yalnızca nostaljik bir figür olarak değil, gezi bilinci kazandıran kültürel bir aracı olarak görüyorum. Onun her macerasında her çevirdiğim sayfasında farklı kültürlere önyargısız yaklaşmak, her kültürü olduğu gibi kabullenmek, tehlikenin (stresin) içindeyken bile mizahı unutmamak, düşeni kaldırmak, adaleti aramak ve en önemlisi: Bu değerler, bugün modern gezginlik anlayışının temelini oluşturuyor. Sadece fotoğraf çekip geçmek değil, gerçekten orada olmak, o anı yaşamak, o kültürün bir parçası olmak. Merak etmekten asla vazgeçmemek vardı. Yeni nesil gezginlere bunu anlatmak istiyorsak, belki de ilk önerimiz hâlâ “Tibet’te Tenten” olmalı.

FEST Travel’da hazırladığım her yeni ürün, ister Libyalı Tuareglerle çöl yolculuğu, ister Norveç fiyortlarında bir posta gemisi seyahati olsun, hepsinin arkasında bir hikâye, bir ruh var. Ne de olsa Seyahat etmek, aslında bir öğrenme sanatı değil mi? Bu ruhun temelinde de bir çocukluk kahramanı olarak bana “gezi nedir?” sorusunu ilk kez sorduran Tenten ile birlikte, o merak ve heyecan var. Benim için seyahat: harita + hikâye + soru + cesaret + dostluk demektir. Ve bütün bu formülle ben ilk kez Tenten’de karşılaştım.

Modern dünyada seyahat etmek, Tintin'in zamanından çok farklı görünebilir. Ama özünde aynı ruhu taşıyor. Bugün de; her yeni güzergah, keşfedilmeyi bekleyen bir hazine; her karşılaşma, potansiyel bir dostluk; her zorluk, aşılmayı bekleyen bir macera ve her an, unutulmaz bir anıya dönüşme potansiyeli taşıyor

Bugün hâlâ bir gezi tasarlarken, kurgularken veya yazarken, bazen içimden “bu sahneye Milou yakışırdı” dediğim olur. Ya da Syldavia’yı düşünürüm; ne güzel bir ülke olurdu Balkanlar’da. Borduria’nın faşizmi, Khemed’in petrol gerilimleri... Bunlar sadece çocuk kitabı temaları değil; günümüz dünyasının alegorik temsilleri. Tenten, bana göre bir çizgi roman karakteri değil; kültürel farkındalıkla dolu bir yaşam modeli. Ve hâlâ ilhamını meraktan alan herkes için bir kılavuz zira her Tenten macerasını yeniden okuyunca, farklı yaşlarda içinde başka bir gizlilik buluyorsun.

Her yeni gezi tasarımı, yeni bir maceraya açılan kapı gibidir. Ve bu kapının ardında, tıpkı Tenten'in maceralarında olduğu gibi, beklenmedik güzellikler, yeni dostluklar ve keşfedilmeyi bekleyen hazineler var. Belki de en büyük hazine, bu yolculukta kendimizi keşfetmek.

Bugün 40 yıllık birikimin üzerine kurulu olan bu marka, klasik müzik ve seyahati benzersiz bir atmosferde buluşturarak, sadece bir gezi programı değil, çok katmanlı bir kültür ve sanat yolculuğu sunuyor.

Notalı Rotalar’ın doğuşunda, müzikle kurduğum kişisel bağ ve yıllar içinde şekillenen estetik duyarlılığım yatıyor.

18 yılı aşkın süredir Açık Radyo’da—şimdi ApAçık Radyo’da—hazırlayıp sunduğum “Dünyayı Dinliyorum” programım ve çeşitli yayınlarda kaleme aldığım müzik yazıları, bu projenin zihinsel altyapısını oluşturdu.

“Müzik Turizmine Girizgâh” başlıklı yazımda da altını çizdiğim üzere, müzikle seyahat arasındaki bağ yalnızca temasal bir çerçeve değil; bu iki alan, insanın hem iç dünyasında hem kolektif hafızasında iz bırakan, birbirini besleyen doğal akışkanlardır.

Müziğin bir mekânla ilişkisi, yalnızca bir konser salonundaki akustik deneyimle sınırlı kalmaz.  Her nota, bir katedralin taş duvarlarında yankılanır; bir arya, bir şehrin hafızasına işlenir; bir senfoni, o coğrafyanın ruhunu yansıtır.

İşte, bu bilinçle kurguladığımız Notalı Rotalar, katılımcının hem fiziksel hem de duygusal rotasını dönüştüren eşsiz bir seyahat deneyimi sunar.

İlk programlarımızdan biri olan “Bach’ın İzinde”, Almanya’da bestecinin yaşadığı ve eserlerini ürettiği şehirleri içeriyordu.

Ardından gelen Mozart, Beethoven, Mahler, Verdi, Rossini gibi klasik müzik dünyasının önemli figürleri üzerinden kurgulanan tematik rotalar, hem geniş bir sanat tarihini hem de Avrupa'nın kültürel topografyasını katılımcılara sundu.

Başlangıçta, bu fikri İKSV ile paylaşarak kurumsal bir işbirliği hedefledik.

Sınırlı bir program uygulansa da, vizyon farklılıkları nedeniyle bu ortaklık kısa sürdü.

Ancak bu temayı yaşatmak adına vazgeçmedik.

Kendi imkânlarımızla, sabırla ve istikrarla Notalı Rotalar’ı FEST Travel çatısı altında büyütmeye devam ettik.

Başlarda ilgi sınırlıydı; bazı programlar iptal oldu, bazıları zorlandıkça daha da güçlendi.

Ancak sonunda şeytanın bacağı kırıldı ve gezilerimiz giderek artan ilgiyle karşılanmaya başladı.

Bugün geldiğimiz noktada, benzer formatların farklı kurumlarca kopyalanması dahi bu özgün fikrin sektörde ne kadar kıymetli olduğunu gösteriyor.

Her Notalı Rota, ya bir bestecinin yaşamına dokunmuş şehirlerde ya da çarpıcı konser ve festivallerin çevresinde kurgulanıyor:

-Viyana Filarmoni Orkestrası’nın geleneksel yılbaşı konseri için özel seyahatler;

-Mozartwoche (Mozart Haftası) boyunca Salzburg’daki prestijli etkinlikler;

-Andrea Bocelli’nin kendi köyü Lajatico’daki açık-hava konseri;

-Leipzig’deki Bach Festivali, Verona Opera Festivali, Paris Champs-Élysées Tiyatrosu, Philharmonie de Paris ve daha niceleri.

Bu geziler yalnızca bir konser izlemek değil; sahne arkasında sanatçılarla buluşma, müzisyenlerle yemek yeme, özel provalara katılma, festival atmosferini yerinde hissetme ve müzikle birlikte şehrin tarihini, mimarisini, gastronomisini keşfetme deneyimi.

Bu yüzden Notalı Rotalar yalnızca müzikseverlere değil; kültüre, sanata, tarihe ve estetiğe ilgisi olan, derinlikli deneyimler arayan her gezgine hitap eder.

Açıkçası, müzik turizmi bir konserin ötesine geçer.

Bu tür geziler, duyulan her notanın mekânla, tarihle ve kimlikle kurduğu bağın keşfidir.

Gezi sadece bir rota değil; bir duygunun, bir hafızanın, bir kimliğin taşındığı zamansal ve mekânsal bir yolculuktur.

Notalı Rotalar tam da bunu vadediyor.

Bugün bu projeyle, hem FEST Travel’ın yaratıcı vizyonunu hem de seyahatle sanatın nasıl bir araya getirilebileceğini gösteriyor olmaktan büyük gurur duyuyoruz.

Her yıl onlarca konserli kültürel gezi, dünyanın en prestijli konser salonlarından, en ilham verici meydanlarına uzanıyor.

Geçmişin izlerini taşıyan ezgiler, bugünün kulaklarında yeniden hayat buluyor. Her zaman dediğim gibi; “Bir konser için yola çıkmak, bazen bir ömür boyu sürecek bir yolculuğa dönüşebilir.”

Notalı Rotalar, bir konserle başlayan, ama müziğin rehberliğinde içsel bir keşifle devam eden yolculukların adıdır.

Ve her yeni nota, yeni bir yolculuğun başlangıcıdır.

Günümüzde bu tür gezginlerin hedefleri temel lüksün ötesine geçerek, kişisel gelişim ve hayat memnuniyetini artıran sorunsuz seyahat ve aktiviteler üzerine odaklanmakta.

Flywire 2025 Lüks Seyahat Anketi, özellikle ABD pazarından ultra lüks seyahatçilerin değişen beklentileri, davranışları ve tercihleri hakkında değerli veriler sunan çok aydınlatıcı bir kaynak. Bu anket, hem mevcut trendleri hem de gelecekteki satın alma niyetlerini yansıttığı için, lüks seyahat sektöründe faaliyet gösteren herkes için değerli bir kaynak. Anket, 500 Amerikalı ultra lüks gezginin verilerini analiz ederek değişen lüks standartlarına dair kanıtlar sunmakta. Anket, lüksün yalnızca en yüksek lüks standardı olarak var olduğu dönemin sona ermesiyle birlikte değerlerde yeni bir yönelim olduğunu ortaya koymakta. Etkili gezginlerin pazar payı artık, taleplerini temelden değiştiren derin kişiselleştirme ve otantik deneyimlerle birlikte bütünsel bir sağlık anlayışına değer veriyor.

Mevcut trendlere göre, sağlık şu ana kadar 2025 için birincil öncelik olarak öne çıkıyor. Sağlık seyahatine yaklaşım, zihinsel berraklığı ve fiziksel gençleşmeyi teşvik ederken, derin duygusal bağlar kurarak temel spa seansları ve yoga tatillerinin ötesine geçiyor. Ultra lüks seyahat severler, seyahatlerinden dinlenmekten daha fazlasını elde etmek için belirli bir misyonla seyahatlerini planlıyorlar, çünkü seyahatlerinden sonra temel bir dönüşüm ve zenginleşme arayışı içindeler. Dönüşüm, ister huzurlu doğal ortamlara dalmak, ister kültürel unsurlarla derinlemesine ilgilenmek, ister ruhani inzivalara katılmak olsun, herkesin odağında. Flywire'a göre, 2025 yılı şu ana kadar “wellness ve zenginleştirici deneyimlerin yılı” ve seyahat severler, gezme ve kişisel gelişimi birleştiren seyahatleri aktif olarak aramaktalar.

Bu evrim, konaklama ve hizmet tercihlerine de uzanıyor. Lüks tesislerin cazibesi hala devam ediyor, ancak geniş konaklama alanları, huzurlu ortamlar ve kişiselleştirilmiş hizmetler artık çoğu zaman görkemli ihtişamın önüne geçiyor. Bu seviyedeki gezginler, kendilerine fiziksel ve zihinsel özgürlük sağlayan alanlara ihtiyaç duyuyor. Hizmet beklentileri artık, katı formaliteler yerine samimi ilgiye odaklanan, göze batmayan, sezgisel ve öngörülü desteği ön plana çıkarıyor. Planlama ve uygulama kesintisiz bir şekilde gerçekleştirilirken, kişisel deneyim ve anı biriktirmek paha biçilmez bir unsur olarak hedef alınmakta.

Bundan dolayı profesyonel seyahat tasarımcıları, kesintisiz hizmet sunumuna verilen önem nedeniyle giderek daha önemli bir rol oynamakta. Bu uzmanlar, basit rezervasyon hizmetlerinin ötesinde, ayrıntılı bilgiler ve yetkin problem çözme becerileri ile UHNW bireylere hizmet vermekte. Flywire anketi, ultra lüks seyahat edenlerin %96'sının kişiselleştirilmiş seyahat deneyimleri yaratmak için seyahat danışmanlarının hayati öneme sahip gördüğünü ortaya koyarak, bu bağımlılığı göstermekte. Mevcut anket verilerine göre, önemli seyahatlerini bağımsız olarak rezervasyon yapmayan 18-44 yaş arası genç UHNW seyahat edenlerin oranı yüzde 91'e ulaşmakta.

Seyahat tasarımcılarının sunduğu profesyonel değer, çeşitli yönleri kapsamakta. Seyahat edenler, seyahat danışmanlarına güzergahlar hakkında kapsamlı bilgi sağlamaları (yüzde 50), vize ile ilgili seyahat karmaşıklıklarında yardımcı olmaları (yüzde 45) ve seyahat sırasında sorunlar ortaya çıktığında gerekli acil problem çözme becerilerini sunmaları (yüzde 45) konusunda güvenmekte. En çarpıcı istatistik, seyahat edenlerin %40'ının seyahat danışmanlarına güvendiğini göstermekte, çünkü bu profesyoneller kişisel zevkleri tam olarak kavrayarak son derece kişiselleştirilmiş ve anlamlı deneyimler yaratmakta. İnsanlar, danışmanlarını güvenlik sağlayan (yüzde 31) ve ayrıntılı lojistik düzenlemelerle seyahat stresini azaltmaya yardımcı olan (yüzde 36) koruyucu bir güç olarak görmekte.

Ultra lüks segment, ekonomik olarak güçlü bir şekilde büyümeye devam etmekte. Şu anda seyahatlerine büyük miktarlarda harcama yapan gezginler, 2025 yılı boyunca harcamalarını yüzde 30 gibi önemli bir oranda arttırmış durumda. Bunun 2026’da katlanarak süreceği öngörülmekte. Baştan sona kusursuz deneyimler ile birleştirilmiş özel ve kişisel hizmetler sunmayı başaran seyahat tasarımcıları, gezginlerin artan talebini karşılayıp bu kulvarda önemli bir açığı kapatacaktır. Sağlayıcılar, dijital kolaylık, uzman insan etkileşimi, kişiselleştirilmiş sağlık/terapi odaklı seyahat programları ve esnek, duyarlı destek sistemlerinin yanı sıra her müşteri için tam kişiselleştirmeye odaklanmalı. 2026'ya yaklaşırken lüks seyahat kavramı köklü bir değişim geçireceği kesin.

Odak noktası artık maddi satın alımlardan, kişisel değerler, anılar ve duygularla bağlantılı otantik ve dönüştürücü deneyimlere kayıyor. Lüks seyahat talep eden kişiler, hizmet sağlayıcıların kusursuzlukla birlikte sorunsuz kolaylık ve derinlemesine otantik deneyimler sunması durumunda güçlü bir finansal taahhüt gösteriyor. Seçkin müşteriler, seyahat profesyonellerinden ve sağlayıcılarından empati göstererek, olağanüstü operasyonel performans ve uzman kişiselleştirilmiş hizmet sunarak abartılı tekliflerin ötesine geçmelerini bekliyor.

Buradan dünya derecesi hele üçüncülük çıkar mı? Tüm bunların üzerine gıda güvenliğini de eklemek gerekiyor. Sürdürülebilirlik konusunda geçmiş yazılarıma bakınız, yapılması gereken çok fazla şey var. Ülke turizmine dışarıdan bakınca henüz bina yangınlarını çözememiş bir yönetim ve zayıf teknik alt yapı görünüyor. Algı ve baskı ile belki yerli misafiri kandırabilirsiniz ama yabancı öyle mi? Bunun çözümü aslında basit.

Konaklama ve yiyecek içecek tesisleri “endüstriyel bina” kapsamındadır. Bunun anlamı yapıların 7/24 hizmet verecek işletme gereklerine sahip olmasıdır. Örneğin, tekniğine uygun inşa edilen bir otelde hiçbir zaman mutfak yangını olmaz. Çünkü tedbir alınıp gerekli donanım kurulmuştur. Bugün yangına karşı önlem gibi yapılan makyaj doğru değildir. Bir mutfakta yangın tertibatının değiştirilmesi o mahalin tekrar inşa ediliyormuş gibi tüm zayıf noktaların giderilmesini gerektirir. Bu yapılıyor mu?

Turizmde kazanım için bugünden itibaren tüm tesislerin bu işlerde uzman olan ama aynı zamanda yetki ve sorumluluk sahibi profesyoneller tarafından projelendirilip, kontrol edilip işletilmesi ile ancak gerçekleşebilir. Bunu yapmak için uluslararası adı ve yetkinliği olan FCSI örnek alınabilir. Profesyonel üyelerin kullanma hakkı olan FCSI damgası projelerde kalite göstergesidir. Bugün ülkemizdeki otel ve yiyecek içecek tesisleri profesyonel danışmanlar yerine yetkin olmayan kişi ve kurumlar tarafından yapılmaktadır. Türkiye’de FSCI profesyonel üyesi olarak 1998 yılından beri tek kişi olarak hizmet vermemin açıklaması da budur. Yatırımcı nedense bilgi ve deneyim ile kazanım elde edeceğini henüz bilmiyor. Turizm Bakanlığı ve diğer Bakanlıklar projelerinde profesyonel danışman kullanmayı şart koşarsa işler düzelecek yola girecek. Aynı şekilde TMMOB yetkilendirilip özellikle gıda ve sağlık konusunda tüm mühendislik disiplinlerinin yer alacağı çözümlere prim vermelidir. Bu konuda eğitim eksiktir ve bakanlıklardan talep gelmeyince de odalar mühendis eğitimlerine önem vermemektedir.

Eğer bilgi ve deneyim otel ve yiyecek içecek projelerinde işin içine girerse, düşük yatırım maliyeti, verimlilik, sürdürülebilirlik yanında hem misafir hem sade vatandaşın sağlığı iyileşecektir. İşte bu temel üzerine sağlık ve gastronomi turizmi oturtulabilir. Başka türlü her çaba başarısız olacaktır. Yapılacak işler çok ama belli, yeter ki bunların bütünsel olarak uygulanması iradesi ortaya çıksın.                

Sistem üretimde ve tüketimde isteğe göre üretim planlaması yanında yeniden kullanım, geri dönüşüm, atık azaltımı ve yeniden değerlendirilmesi prensiplerine sahip detaylı bir süreçtir. Böylece özellikle kritik öneme sahip su ve gıda üretiminde bir dizi mühendislik uygulamalarının pratikte fazlaca kullanılmasını teşvik eder. Bu kapsamda gıdanın tohumdan başlayıp toprak ile buluşması, büyütülmesi, hasat ve depo şartları, mamul şekle dönüşümü, tüketimi ve atıkların yönetimi ile tam bir döngüden bahsetmek olasıdır. Eğer sistem kuğusu ve işleyişinde aralarda kopukluklar ve atlamalar oluşursa bunun herhangi bir fayda ve başarı sağlaması olası değildir.

Yöntemin kullanılması ile ham gıdanın tazeliği, tüketime kadar olan faydalı ömrü uzatılmakta, ürün olarak tüketimde bedene ve dolayısıyla insan sağlığına katkısı artmaktadır. Bu tür girişimler, hem işletmelerin maliyetlerini düşürmesine hem de turistlerin daha bilinçli tercihler yapmasına olanak tanır. Yatırım ve işletme açısından ise kaynakların çok daha verimli kullanımını, özellikle enerji ve su tasarruflarını, gıdaların fayda sağlayacak şekilde tüketilmesini, atıkların en aza indirilerek verimlilik ve sürdürülebilirlik ile turizm modelleri oluşturmayı hedefler. Sadece bu nitelikler bile o kadar büyük bir potansiyele sahiptir ki, olumlu sonuçların ilk beş senede alınabileceği kadar kısa sürelerde etki etmesi normal kabul edilmektedir. Sağlık kısmı ise hem normal misafir hem de sağlık turizmi seçeneğinde çok büyük katkılar sağlayacak özellik taşımaktadır.

Bugüne kadar pek fazla üzerinde düşün ve emek sarf edilmeyen gıda sağlığı ile turizm bağıntısı ve felsefesi açığının da giderilmesi bir şekilde telafi edilebilecektir. Çünkü eğer bu toparlanma hamleleri geçerli olur ve uygun modeller ortaya konulabilirse diğer iki çok önemli ve kritik konu olan hava ve suyu da konuşabilmek olanağı ortaya çıkacaktır. Temelde üç temiz olan hava-su-gıda turizmin gelecek yıllarındaki çok önemli ayaklarından olacaktır. Hele güncelde küresel potansiyel olarak 1 milyar turist kapasitesinin 2050 yılı için 1,8 milyar olarak öngörülen seviyesine sektörü motive edecek yaptırımları hayata geçirecek konuları çok hızlı olarak konuşmamız gerekiyor. Yoksa bu yıllarda başarı gibi gösterilen rakamların hedef rakama göre ne kadar cüce kaldığı sektör yöneticileri ve kamunun dikkatini çekmelidir. Dünyadaki bu sektörün gelişimine ayak uyduracak hamleleri kapsayan projeler ve uygulamalar mutlaka hayata geçirilmelidir. Bu sayede hem sanayi hem de kapsayıcı endüstri bir önemli miktar ve oranlarda para kazanacak seviyeye ulaşabilir.

Bugün Google Alert sayesinde keşfettiğim bir şey yüzünden bu yazıyı kaleme almaya karar verdim. 2019'da yaptığımız bir gezinin kitapçığının ikinci el bir kitapçıda satıldığını gösteren internet bağlantısıyla karşılaştım.

Evet, yanlış duymadınız: Bir gezi kitapçığı!

Bugün birçok turizm firması için gezi kitapçıkları sadece basılı materyallerden ibaret olabilir. Ancak bizim için bu kitapçıklar bilgiyi, emeği ve seyahat kültürünü taşıyan önemli araçlardı

Yaklaşık 30 yıl önce FEST Travel’da çalışmaya başladığımda, sektördeki diğer mass turizm acentelerinden çok farklı bir anlayışla karşılaştım. O zamanki uygulama her gezi için özel bir broşür hazırlamaktı ve bu sadece bir ek hizmet değil kurumun ruhunun da, kişiliğinin de bir parçasıydı.

İnternetin ilk yıllarında bilgiye erişmek günümüzde olduğundan daha zordu; kopyala yapıştır yok denecek kadar azdı. Seyahat için bilgi toplamak, metinler oluşturmak ve araştırmz yapmak haftalar hatta bazı durumlarda aylar alabilirdi.

Bir seyahat acentelerinin en temel görevleri gezi organize etmek, lojistiği sağlamak, misafirlerini memnun etmek olabilir. Ancak FEST Travel'da ek olarak “gezi kitapçığı hazırlamak” da bulunuyordu.

Her seyahat planı netleştiğinde ofiste tatlı bir heyecan olurdu ve her şey kitapçığın hazırlanması için planlanırdı!

Ofis ortamında klavyelerin ritmik sesleri yankılanırken, her bir kitapçık özenle hayat bulurdu.  Editörler, operasyoncular, satışçılar ve zaman zaman rehberler,  gezginlere ilham verecek bilgiler için adeta bir hazine avına çıkarlardı. Eski kitapların sayfaları arasında kaybolunur, notlar özenle temize çekilirdi.  Her ayrıntı ve bilgi parçası gelecek yolculuklar için özenle seçilir ve toplanırdı.  El emeğiyle hazırlanan kitapçıklar; daktilo, şeritler, fotokopi, faks, yazıcı ve elbette vazgeçilmez tipeks ile kusursuz hale getirilirdi. O tipeks kokusu hala burnumda.

Her kitapçığın hazırlanması özenle yapılan bir işti.  Fotokopiyle kopyalanan metinler titizlikle kesilip yapıştırılıyor ve her sayfa akıcı bir şekilde ilerletiliyordu.  Bu kitapçığın hazırlanmasından sorumlu olan emekçiler, tozlu ansiklopedilere ve gezi kitaplarına dalar, büyüleyici tarihsel gerçekleri ve kültürel içgörüleri tıkırdayan klavyelerde özenle yazarlardı.  Ekip, her rotayı sayfalarda canlandırırken yaratıcı işbirliği enerjisi ortamı canlandırırdı.

Ve bu süreçte en yakın arkadaşımız olan Tipeks kesinlikle hayat kurtarırdı! Daksil ya da “likid kağıt", her hatalı basılan kelimenin ya da düzeltilmesine ihtiyaç duyulan detayın kahramanıydı; köşelerde kalan ton gölgelemelerinin düzeltilmesinin yardımcısıydı diyebilirim rahatlıkla. TDK'ye göre daksil bir kırtasiye ürünü olarak 60 yılı aşan bir geçmişe sahip ancak bizim içinse dönemin en önemli düzelticisiydi çünkü fotokopi makinesinde basılıp çıkartılan sayfa iz bırakır ve bu izlerin temizlenmesinde daksil kullanarak tekrardan fotokopi alınırdı.

Kitapçıklar sadece metinlerden oluşmuyordu.  Her biri özenle seçilmiş fotoğraflar,  gezginlerin hayallerini süsleyen manzaralar, şemalar, grafikler ve keşfedecekleri kültürel zenginlikleri gözler önüne seriyordu.  Uzman eller,  falçata ve makas yardımıyla fotoğrafları şekillendirir,  sayfalarda adeta birer pencere açardı.  Ve haritalar...  Her biri özenle seçilmiş,  gezilecek rotaları ve keşfedilecek gizli kalmış köşeleri gösteren haritalar,  gezginleri maceraya davet ederdi.

Her yeni gezide, kitapçık baştan aşağı elden geçirilir, yeni eklemeler ve güncellemeler yapılır, böylece her geziye özel, titizlikle hazırlanmış bir belge ortaya çıkardı. Bu kitapçıkların hazırlanması büyük bir emek gerektirirdi. O kadar ki, bu işle ilgilenen ayrı bir ekip bile vardı! Bir seyahat acentasında sadece kitapçık hazırlamak için çalışan personellerin olması, bugünün dünyasında tuhaf bir fikir gibi gelebilir. Ancak o dönemde bu emeğin ne kadar önemli olduğunu herkes bilirdi.

Kitapçıkların hazırlanmasında kullanılan fontlar, ebatlar, satır ve paragraf aralıkları gibi detayların bile özenle belirlendiği bir kullanım kılavuzu vardı. Bu kılavuz, ekibe yeni katılan herkesin başucu kaynağıydı ve FEST Travel'ın yayınlarında bir bütünlük ve profesyonellik sağlıyordu. Her bir kitapçığın, hem içerik hem de tasarım açısından aynı özeni ve titizliği yansıtması amaçlanıyordu.

Kitapçıklar,  gezginler için birer hazine sandığıydı.  Yolculuk öncesinde heyecanla incelenir,  notlar alınır,  sayfalar defalarca çevrilirdi.  Hatta bazıları için bu kitapçıklar,  geçmiş yolculukların anılarını saklayan değerli koleksiyon parçalarına dönüşürdü.  Bilgi paylaşımının ve keşfetme sevincinin en güzel örneklerinden biriydi bu.

Ancak zamanla, bilgiye ulaşma şeklimiz değişti.

İnternetin hızlanması, bilgiye anında erişim sağlayan dijital kaynaklar ve sosyal medyanın yükselişi, kitapçıkların eskisi kadar talep görmemesine neden oldu. Günümüzde insanlar uzun metinleri okumak yerine, hızlıca bilgi almak istiyor. Tweet uzunluğunda özetlerle dünyayı anlamaya çalışıyorlar. Ve maalesef değer bilinmemesi ve olağanlaşması da cabası.

Ve işte o gün geldiğinde, kitapçık hazırlamanın artık bir gereklilik olmadığına karar verdik. Ancak, bilginin ve emeğin değeri hiçbir zaman kaybolmaz.

Bugün, Google Alert’ün yönlendirdiği bir bağlantıda, ikinci el bir kitapçıda ücretsiz müşterilerine dağıtılan FEST Travel kitapçıklarının, 15 TL ile 375 TL arasında satıldığını görmek, bu emeğin kıymetinin hâlâ anlaşıldığını kanıtlıyor. Bu benim için gurur verici bir an oldu. Zamanında ücretsiz dağıtılan, sıfırdan emekle üretilen bu kitapçıkların, bugün bir değer bulmuş olması, emeğin hâlâ kıymetli olduğunu gösteriyor.

Gerçek seyahat, bilginin, emeğin ve deneyimin birleşimidir. Bugün turizm sektöründe "tasarım" adı altında birçok şey sunulsa da, gerçek anlamda bir seyahat tasarımcılığı, derinlemesine araştırma ve özgünlük gerektirir. Sadece bir program yazmak değil buna çok geniş bir çerçevede bakmak ve işlemek gerekir.

Bir geziyi düzenlemek bir sanattır. Ancak bu geziyi değerli kılmak, ona ruh katmak için bilgi, duruş ve emek gereklidir. Eskisi gibi kitapçıklar basılmasa da, bu anlayış bizim çalışma felsefemizden hiçbir zaman silinmeyecek. Çünkü bilginin değeri zamansızdır.

Ve bugün, geçmişin emeğinin hala değer gördüğünü görmek, tüm bu çabanın ne kadar anlamlı olduğunu bir kez daha hatırlatıyor.

Mısır; piramitleri, kral ve kraliçe mezarları, devasa kalıntıları, Nil Nehri’nin muhteşem manzaralarıyla adeta bir açık hava müzesi gibi. Gize'deki piramitlerin karşısında durduğumda, binlerce yıl önce inşa edilen bu muazzam yapılar karşısında derin bir hayranlık hissettim. Ancak, keşfe çıktıkça, bu olağanüstü güzelliklerin yaşamla nasıl iç içe geçtiğini görmek de kaçınılmaz oldu. Kahire’de yer alan Piramitler dünyanın günümüze ulaşan son harikalarıyken bölgenin gelişememiş olmasını ise yadırgadım.

Kahire, Mısır'ın kalbi; fakat derin bir çelişki barındırıyor. Sokaklarında yürürken, zengin kültürel mirasın yanı sıra önemli sosyal sorunlar da göze çarpıyor. Şehirdeki yoksulluk ve çöp sorunu, özellikle de yerel halkın yaşam standartlarında belirgin bir yoksunluk olduğunu gözler önüne seriyor. Turizmle yerel halk paralel ilerleyip gelişmiyor.

Rekreasyon gelirleri çarpıcı

Biz kültürel miras, gastronomi, doğal güzellikler gibi konularda Mısır’dan çok daha fazlasına sahip olsak da otel dışına çıkarmayı beceremediğimiz turistlerin ultra her şey dahil tüketimleri nedeniyle, üretim ve atık süreçlerinde kaynaklarımızı hızla tüketirken, Mısır’da turistler günübirlik 15-20 saat süren turlara katılmayı göze alıyorlar. Bu noktada Mısır’ın turisti sokağa çıkarmada daha iyi olduğunu söyleyebiliriz. Bizim sunduğumuz sonsuz yeme-içme, Mısır’ın sunduğu ise deneyim. Yemeklerin tadı unutulabilir ancak deneyimler kalıcıdır!

100-150 dolar kişi başı fiyatlarla satılan Luxor, Kahire, deniz, safari gibi turlar Mısır’a giden turistlerden kayda değer oranda rekreasyon geliri elde edilmesini sağlıyor. Türkiye’ye kıyı kentlere tatile gelen turistin gördüğü en fazla otel-havalimanı arası iken Mısır’a giden turistler çok yönlü deneyim ediniyorlar. İşte bu bir risk.

Mısır Türk turistler için yeni bir destinasyon olabilir ancak tekrar tekrar gitmek isteyeceklerini düşünmüyorum

Türk turist açısından değerlendirdiğimizde vize sorunları, Türkiye’deki enflasyona bağlı fiyat uygulamaları gibi etkenler yerli turisti ekonomik destinasyonlara itiyor. Mısır'da tatil yapmanın Türkiye'ye kıyasla daha ekonomik bir seçenek olduğunu söyleyebiliriz ancak ürün ve hizmet kalitesinin aynı olmadığını göz ardı etmeden. Konaklama ve yeme içme fiyatları Türkiye’den daha düşük. Mısır’da bir depo benzin 10 dolar, asgari ücret 120 dolar. Türkiye'nin gelişmiş turizm altyapısı ve yüksek standartlı hizmetleri, Mısır’ın yakın vadede yakalayabileceği bir standart değil ancak Mısır gelecekte dikkate alınması gereken bir rakip konumuna erişebilir.

Türk turizm şirketlerinin Mısır’a sunduğu katkılar

Türk turizmi üstün hizmet kalitesiyle dünya çapında tanınırken, Mısır'daki bazı bölgelerde bu gelişmelerin eksikliği belirgin bir şekilde hissediliyor. Ancak, son yıllarda Mısır'da açılan Türk işletmeleri ile Türk yöneticilerin ülke turizmine katkıları dikkat çekici hale gelmiş duruda. Bu işletmeler, yerel ekonomik hayata önemli bir katkı sağlamakla kalmayıp, aynı zamanda Türk misafirperverliğini ve hizmet standartlarını da Mısır’a taşıyor. Türk restoranları, oteller ve tur şirketleri, kalite ve hizmet anlayışlarıyla dikkat çekerek hem Türk turistlerin hem de yerli halkın gözünde takdir topluyor.

İşte bu kıymetli şirketlerden biri de Anex Tour. Mısır’da tatilimi keyifli ve konforlu geçirmemi sağlayan Anex Tour’a ve operasyon müdürleri, liseden kıymetli arkadaşım Battal Bozkurt ve onun sayesinde tanışma fırsatı bulduğum Zafer Ulusoy’a teşekkür etmek istiyorum. Destekleri sayesinde havalimanı transferleri, Kahire, Luxor ve deniz turları gibi tüm detaylar mükemmel bir şekilde planlandı ve bu sayede gezim daha keyifli hale geldi. Profesyonel bir şirketten destek almadan Mısır’da konforlu bir şekilde seyahat etmek mümkün olamazmış. Türklerin turizmdeki başarısına yurt dışında da şahit olmak beni bir kez daha gururlandırdı.

Sonuç olarak, Mısır seyahatim bana piramitleri görme, farklı kültürleri deneyimleme, Türk işletmelerinin ve yöneticilerinin yabancı destinasyonlara sunduğu değerli katkıları gözlemleme olanağı sundu.  Mısır’ın turizmde ilerlemesi için çağdaş bir turizm anlayışını benimsemesi gerekecektir. Umuyorum ki bu kadim ülke, geçmişin engin mirasını bugünün gereksinimleri ile birleştirerek daha iyi bir turizm deneyimi sunabilir.

Sürdürülebilir turizm geliştirme yönergeleri ve yönetim uygulamaları, kitle turizmi ve çeşitli niş turizm kolları da dâhil olmak üzere her tür destinasyonda turizmin her türlüsü için geçerlidir. Sürdürülebilirlik ilkeleri, turizm gelişiminin çevresel, ekonomik ve sosyo-kültürel yönlerine atıfta bulunacak şekilde uzun vadeli işlevini garanti etmek için hassas bir denge kurulmalıdır.

Bu nedenle, sürdürülebilir turizm gelişiminde önemli bir unsur oluşturan çevresel kaynakların en uygun kullanımını sağlamak, temel ekolojik süreçlerin korunması ve doğal miras ve biyo-çeşitliliğin korunmasına yardımcı olur. Yerel sosyo-kültürel özgünlük saygıyla karşılanmalı yaşayan kültürel miras ve geleneksel değerler korunarak kültürler arası anlayış ve hoşgörü öne çıkartılmalıdır. Sürdürülebilir turizme ulaşmak sürekli bir süreçtir ve etkilerin sürekli izlenmesini, gerekli önleyici ve / veya gerektiğinde düzeltici önlemlerin alınmasını gerektirir.

Korumacı doğa seyahat ve turizmi

Montreal'deki COP15'te, Aralık 2022'de Dünya Seyahat ve Turizm Konseyi (WTTC), BM Turizm ve Sürdürülebilir Otelcilik İttifakı, 2030 yılına kadar seyahat ve turizm için seyahat ve turizm için ortak bir korumacı doğa vizyonuna yönelik kamu ve özel sektörleri birleştirmek için yeni bir işbirliği duyurdu. Seyahat ve turizm sektöründen imzacılar, turizme doğada olumlu bir yaklaşım benimseme sözü verdi. Bu, biyo-çeşitlilik korumalarını bir araya getirmeyi, karbon emisyonlarını azaltmayı, kirliliğin etkisinin azaltılmasını, kaynakların sürdürülebilir kullanımını artırmayı, doğa ve vahşi yaşam hayatını korumayı ve iyileştirmeyi içermektedir.

Biyo-çeşitliliğin ulusal turizm politikalarına entegrasyonu

Uluslararası Biyo-çeşitlilik Günü'nde yayınlanan "Ulusal Turizm Politikalarında Biyo-çeşitliliğin Entegrasyonu" raporu, türler içindeki çeşitliliği kapsayan turizm sektörü ile biyo-çeşitlilik arasındaki karmaşık ilişkiyi araştırıyor. 80 ulusal turizm politikasının biyo-çeşitlilik değerlerini nasıl içerdiğini değerlendirir ve bu politikalar içindeki biyo-çeşitliliğe yapılan referansların anlaşılmasını derinleştirmeyi amaçlar.

Eko-turizm ve koruma alanları

BM Turizm'in tanımına göre, eko-turizm, aşağıdaki özelliklere sahip turizm biçimlerini ifade eder:

-Turistlerin ana hedefi ve eğilimlerinin doğanın gözlemlenmesi ile bununla ilgili gezi programları ve ilintili zihin açıcı yeni fikirler ve modellerin ortaya konarak uygulanması olacaktır.

-Genel anlamda çeşitli meraklı gruplar için düzenlenecek gezi programlarının uzmanlaşmış tur operatörleri ile gerçekleştirilmesi ilgi çekici olmaktadır.

-Bu kapsam içinde koruma altında olan yöreler, bitkiler, hayvanlar ve gözetimde olan yerele motiflere sahip halk ile onların yöresel faaliyetlerini teşvik edici usuller kapsamında ortaya çıkan ilginç ve özgün deneyimler tercih edilmektedir.

Sulak alanlar

Sulak alanlar, gezegendeki en zengin biyo çeşitliliğe ev sahipliği yapmaktadır. Sağladıkları ekosistemin hizmetleri, dünya çapında milyonlarca insanın bu alanlarda sağlanan çevresel etkilerin yerel halk tarafından nasıl yerine getirildiğinin yerinde izlenmesi sürdürülebilir bir kalkınma modeli de oluşturmaktadır.

Sürdürülebilir turizm ile sulak alanların korunması ve sürdürülebilir yönetimi arasındaki karşılıklı bağımlılığın tanınmasıyla, Şubat 2010'da BM Turizmi, Sulak Alanlar Sözleşmesi Sekreterliği ile bir Mutabakat Zaptı imzaladı. Her iki kuruluş arasındaki gelişmiş işbirliği, sürdürülebilir turizm gelişimi için sulak alanların ve biyo-çeşitlilik ekosistemlerinin rolünü güçlendirmeyi amaçlayan proje önerilerinin ve ortak girişimlerin geliştirilmesini kolaylaştıracak etkilere sahiptir.

Bu çerçevede BM Turizmi, Ramsar Kongre Sekreterliği’nin mali katkısı sayesinde, Benin, Burkina Faso ve Nijer’in “W” Bölgesel Parkı’ndaki yoksulluğu azaltmak için Ornitolojik Turizmin Geliştirilmesi üzerine bir proje uyguluyor. Bu, Batı Afrika'da Ramsar Sözleşmesi'nin Uluslararası Önemi Sulak Alanları listesinde yer alan büyük bir milli parktır. Bu girişim ST-EP girişimi altındaki proje portföyüne dâhil edilmiştir. Bu örneklerin çoğaltılabileceği göz önünde tutulmalıdır.

Kıyılar ve adalar

Küresel turizm pazarının çeşitlenmesine ve turizmin özel ilgi biçimlerinin artan önemine rağmen, kıyı ve plaj turizmi hala turist sayısı bakımından büyük öneme sahiptir. Kıyı ve ada destinasyonları, zaman içinde yüksek oranda yoğunlaşan talep sonucunda doğal ve kültürel kaynaklar üzerinde artan bir baskı yaşamaktadır.

Bu nedenle, BM Turizmi, uluslararası ve bölgesel işbirliği, teknik işbirliği, araştırma ve kapasite geliştirme faaliyetleri yoluyla Entegre Kıyı Bölgesi Yönetimi uygulamalarının bir parçası olarak turizm gelişimini teşvik etmektedir.

Bahsedilen konuların turizm camiası tarafından titizlikle incelenip ele alınması faydalıdır.

Bu durum hiçbir yerde, giderek artan sayıda küresel gezgine hizmet veren otellerin ve tur operatörlerinin salt verimliliği için plastiğe güvendiği konaklama ve seyahat sektörlerinde olduğu kadar belirgin hale gelmedi.

Dünya Bankası'nın 2024 verilerine göre, küresel karbon (CO²) ayak izinin yüzde 6.3'ü plastik üretimi, kullanımı ve bertarafından kaynaklanmakta. Bu oran, 2021'deki yüzde 4.5'lik orana göre ciddi bir artış gösteriyor.

Plastik kirliliği, 21. yüzyılın en büyük çevresel sorunlarından biri olup ekosistemlere ve insan sağlığına geniş çaplı zarar vermekte. Plastik kirliliği konusunda artan farkındalık kamuoyunu yönlendirmiş ve daha güçlü politika müdahalelerinin önünü açmıştır. Oysa bugün plastik her yerde mevcut ve günlük hayatımızın dokusuna kusursuz bir şekilde nüfuz etmiş durumda. Atık azaltma uzmanları Travel Without Plastic tarafından güncel araştırmalara göre, lüks bir otelin yılda ortalama 750 bin tek kullanımlık plastik ürün tükettiğini gösteriyor. Bu rakam, 2017'de tahmin edilen 500 binlik sayının çok üzerinde.

Aslında, pipetlerden gıda ambalajlarına, tuvalet malzemelerinden bagaj etiketlerine ve hediyelik eşya üretimine kadar plastik, nihai sorun çözücüydü - ta ki sorunun kendisi göz ardı edilemez hale gelene kadar.

Maldivler'de yaşayan balıkçılar, plastiğin yerel topluluklar üzerindeki etkisini çarpıcı şekilde ortaya koyuyor. 25 yıldır balıkçılık yapanlar, son beş yılda ağlarına takılan plastik miktarı balık miktarını geçmeye başladığının altını çiziyor. Muhtemelen atalarından kalan bu mesleği artık çocuklarına bırakamayacaklar. Benzer şekilde, Tayland'ın Phi Phi adalarında, on yıl önce turistlere mercan resiflerini gösterilirken, şimdi aynı yerlerde plastik atıklardan oluşan adacıklar var. Gezginleri cennet vaatleriyle cezbeden el değmemiş kıyı şeritleri artık atılan plastik atıklarla gölgeleniyor.

Bir zamanlar verimli, modern bir misafir deneyiminin parçası olan, görünmez bir gereklilik olarak kabul edilen plastik, göz göre göre ortaya çıkan bir çevre felaketine dönüştü.

Turizme bağımlı birçok toplumun can damarını oluşturan nehirler ve göller, akıntılarında mikroplastikler taşıyor. Daha da kötüsü, Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ve Scientific Reports (2019) tarafından yapılan araştırmalar, pek çok kişinin korktuğu şeyi doğruladı: plastik parçacıklar küresel besin zincirine sızmış, deniz ürünlerine, tuza ve hatta içme suyuna karışmış durumda.

Kendini anlamlı ve sorumlu seyahat deneyimleri yaratmaya adamış bizler için bu kriz, soyut bir çevresel kaygıdan çok daha fazlası haline dönüştü. Savunduğumuz her şeyle doğrudan bir çelişki olarak karşımızda dikiliyor.

İster Sahra'nın kızıl kum tepeleri, ister Nepal'in ormanlık yaylaları ya da Ege'nin masmavi kıyıları olsun, bizi karşılayan topluluklar ve ekosistemler, seyahat programlarının sadece doğal arka planları değil; aslında seyahat deneyiminin kalbi. Ve aynı zamanda yerel halkın da evidir. Onların cömertliği, kaynakları ve kültürel zenginlikleri olmasaydı, seyahat anlamdan yoksun olurdu.

Seyahat tasarımcıları olarak, sadece ziyaretçi değil, emanetçi olmak gibi etik bir yükümlülüğümüz var. Bu ne yazık ki pek çok meslektaşımız tarafından gözardı edilen bir konu. Turizm, verdiğinden daha fazlasını tüketen çıkarcı bir endüstri olmamalı; bunun yerine koruma, kültürel muhafaza ve toplumu güçlendirme için bir güç olmalı. Bu felsefe - bize kucak açan toprakları ve insanları onurlandırmak – seyahat yolculuğumuzun en başından beri yol gösterici bir ilke olmalı.

Benim için plastiğin uzun süreli etkisinin keskin gerçekliği, Libya Sahrası'nın uçsuz bucaksız, amansız manzarasında acı bir şekilde netleşti. Aynı çöl kamp alanına yaptığımız bir keşif gezisinden bir yıl sonra geri döndüğümüzde, eşantiyon olarak dağıttığımız kolonyalı mendilimizi kolajen kabı kum tepeleri boyunca sürüklendiğini gördük; varlığımızın küçük, görünüşte önemsiz bir kalıntısı, ancak insan atıklarının doğadaki uzun ömürlülüğünün göz kamaştırıcı bir kanıtı olarak tokat gibi yüzümüze indi. Ne kadar gezginlerinizi uyarsanız da uyarın, doğaya attığımız cisimler öylece yok olmuyor.  Dünyanın en ücra, el değmemiş köşelerinde bile ayak izlerimiz varlığını sürdürüyor. İşte bu kolonyalı mendilin kabı bir dönüm noktası oldu.

O günden itibaren plastik bazlı bagaj etiketlerini, hediyelik eşya ambalajlarını ve tek kullanımlık seyahat aksesuarlarını faaliyetlerimizden çıkardık.

Bunun yerine, şunları taahhüt ettik:

-Biyolojik olarak parçalanabilen alternatifler: Doğal olarak parçalanan, gübrelenebilir, bitki bazlı malzemeler kullanmak.

-Sıfır karbon girişimleri: Doğrulanmış karbon azaltma programları aracılığıyla emisyonlarımızı dengelemek.

-Ağaçlandırma çalışmaları: Ormansızlaşmayla mücadele etmek ve biyoçeşitliliği yeniden tesis etmek için 100 hektarlık alana 150.685 adet fidan dikip kendi ormanızı yarattık.

Elbette bu gelişim süreçlerinde bazı öncü oteller ve tur operatörleri, plastiksiz turizm konusunda önemli başarılar elde etti:

- Six Senses Laamu (Maldivler): Kendi su arıtma tesisini kurarak yıllık 260 bin plastik şişeyi ortadan kaldırdı.

- Costa Rica'daki Lapa Rios Lodge: Bambu diş fırçaları ve hindistancevizi kabuğundan yapılmış sabunluklar kullanarak yıllık plastik atığını yüzde 95 azalttı.

- Türkiye'nin Fethiye bölgesindeki yerel tur operatörleri, geleneksel dokuma sepetleri, piknik ekipmanı olarak kullanarak plastik kullanımını minimize etti.

Toplum için temel çözümler ise, geleneksel zanaatkârlığı destekleyen sürdürülebilir, plastik içermeyen seyahat ürünleri yaratmak için yerel zanaatkârlarla ortaklık kurmak.

Bu değişimin zorlukları da yok değildi.

Gezginler olarak yapabileceklerimiz:

- Kendi su şişenizi, çatal-bıçak setinizi ve bez çantanızı yanınızda taşımak.

- Konaklama seçerken sürdürülebilirlik sertifikası olan tesisleri tercih etmek.

- Yerel pazarlardan alışveriş yapıp ve plastik ambalajlı ürünler yerine taze ürünleri tercih etmek.

- Ziyaret ettiğiniz bölgedeki plastik kirliliği ile mücadele eden yerel organizasyonları desteklemek.

Seyahatlerde plastik kirliliğine karşı mücadele henüz bitmiş değil.

Dünya Çevre Örgütü'nün 2024 raporuna göre, her yıl dünya çapında 400 milyon tondan fazla plastik üretiliyor ve bunların sadece yüzde 9'u geri dönüştürülüyor. Bu rakamlar, 2018'deki 300 milyon ton üretim ve yüzde 9'luk geri dönüşüm oranından ciddi bir artışı gösteriyor.

Bununla birlikte, sorumlu bir şekilde yapıldığında turizmin, zarar vermek yerine iyileştiren yenileyici bir güç olma gücüne sahip olduğuna inanmalıyız ve bunu savunmalıyız. Bundan dolayı da turizm sektörü olarak kısa ve öz olarak  taahhütlerimiz şöyle olmalıdır:

- 2025 yılına kadar tek kullanımlık plastikleri tamamen ortadan kaldırmak

- Yerel zanaatkârlarla işbirliği yaparak sürdürülebilir alternatifler geliştirmek

- Her seyahat paketi için en az bir ağaç dikimi garantisi vermek

- Plastik atık toplama ve geri dönüşüm projelerine gelirin %1'ini aktarmak

Seyahat, dünyayı keşfetmenin ötesinde, onu koruma ve iyileştirme sorumluluğunu da beraberinde getirir. Gelecek nesillere temiz bir dünya bırakmak için harekete geçme zamanı şimdi.

Artık dikkatli gezginler olmak yeterli değil; yolculuklarımızı mümkün kılan manzaraların, kültürlerin ve toplulukların bilinçli koruyucuları olmalıyız. Çünkü seyahat sadece dünyayı görmek değil, o dünyanın gelecek nesiller için de güzel, canlı ve bereketli kalmasını sağlamaktır.

Bu bizim taahhüdümüzdür. Peki, sizinki ne olacak?

Uçuşların yolculukları matematiksel yönlerle - kalkış ve varış zamanları, yükseklik ve alçalma değerleri - sınırladığı yerlerde, trenler değişen manzaraların sürekli bir dizisi aracılığıyla güzergahları birbirine bağlar. Şehirler kırsal kesimde kaybolur, vadiler dağların arasından geçitlere dönüşür ve her değişimi pencerenizin perspektifinden görmek mümkündür. Meyve bahçelerinin renklerinin turuncu ve kırmızı olduğu sonbaharda İtalyan Dolomit’lerinde seyahat ettiğinizi ya da toprağın altın renginde olduğu ve sonsuza kadar uzandığı Kanada çayırlarını çufçufladığınızı hayal edin.

Vagonun sallanması bir ninni, motorun gürlemesi ise bir kalp atışı gibidir. Avusturya Alpleri boyunca bir gece trenine bindiğinizi hayal edin: akşam yemeğinizi yıldızların altında yiyorsunuz, tek ses trenin ritmi, bardakların şıngırtısı ve uyandığınızda şafak ışığında dağları görüyorsunuz. Tren yolculuğu sırasında dış dünya gün doğumunun sıcak renkleriyle aydınlanır; yol boyunca uzanan hurma ağaçlarının koyu turuncu rengi uzaktaki gri tarlalara karşı göze çarpar.

Tren yolculuğunun en güçlü yanlarından biri, yavaşlamak ve sadece o anı yaşamak için bir yol sağlamasıdır. Bu zamansal sihir Viyana'dan Venedik'e yapılan yolculukta da kendini gösteriyor: Viyana Devlet Operası'nda bir akşam geçirin, yataklı trene binin ve gün ışığında Venedik kanallarının sessiz güzelliğine uyanın. Uzay ve zamandaki bu neredeyse kesintisiz hareket, diğer seyahat araçlarıyla elde edilemeyecek bir deneyimdir.

Örneğin, Ankara'dan Kars'a giden ve Anadolu'nun en güzel bölgelerinden geçen efsanevi bir tren olan Doğu Ekspresi'ni ele alalım. Bu 24 saatlik yolculuk, orta bozkırlardan engebeli doğu dağlarına doğru kademeli olarak ilerler ve yolcularına karla kaplı dağların, antik köylerin ve inişli çıkışlı yaylaların göz kamaştırıcı bir görüntüsünü sunar.

Ya da Konya ile Adana arasında sefer yapan, Akdeniz manzarası ve çam ağaçlarından oluşan ormanlarıyla Türkiye'nin güneyindeki doğal bölgelerden geçen Toros Dağları Ekspresi'ne binebilirsiniz. Trenin Roma döneminden kalma Kilikya Kapıları'ndan yavaşça tırmanışı, iki bin yılı aşkın süredir gezginlerin ilgisini çeken manzaralar sunması ile pahabiçilmezdir.

Ankara ile Tatvan arasındaki Van Gölü Ekspresi, ülkenin en büyük gölü boyunca uzanan bir başka muhteşem demiryolu deneyimidir. Doğu illerinden geçen yolculuk sırasında, gölün koyu kırmızıya döndüğü ya da parlak turuncu renkte yandığı sabah ve akşam saatlerinde su üzerindeki ışık performansı özellikle muhteşem hale gelir.

Tren yolculuklarının sosyalliği, onları diğer ulaşım araçlarından tamamen farklı kılar. Gerçek hayattaki etkileşimler yemekli vagonlarda ve gözlem güvertelerinde gerçekleşir. Uçak yolculuğu, yolcuları kendi dünyalarında, burunlarını cihazlara ve kulaklıklara gömerek izole eder. Sorunsuz tren hizmeti hareketli topluluklar yaratır. Her kilometre insanların hayatlarının yeni bir bölümüdür, yabancılar arasında sohbet etmek kolaydır ve vagonların salıncak hareketinde dostluk kolayca doğar.

Bu tür gece trenleri belli bir mahremiyeti de beraberinde getirir. Perdeli kompartımanları, hafifçe aydınlatılmış koridorları vardır ve bazen insanların sessizce konuştuklarını duyabilirsiniz. Agatha Christie (Doğu Ekspresinde Cinayet - 1934) ve Graham Greene (Stamboul Treni -1932)  kitaplarında bu cazibeyi mükemmel bir şekilde yakalamış, trenleri aşk, gizem ve macera dolu mistik hikayeler için ortam olarak kullanmışlardır.

Tren yolculuğunun etkisini belki de en iyi yansıtan yer, Rusya'nın neredeyse tamamından geçen Trans-Sibirya Demiryolu'dur. Yolcular bu 9 bin 289 kilometrelik, hiç durmaksızın 7 gün süren seyahat süresince manzaranın, kültürün ve iklimin nasıl değiştiğini görebilirler. Fransız TGV (Train à Grande Vitesse) araziler boyunca ilerlerken, Sri Lanka trenleri soğuk tepelik bölgelerde bir aşağı bir yukarı tırmanarak dünyanın farklı görüntülerini sunar.

Tren yolculuğu çift yönlüdür; pencerenin dışındaki dünyaya katılırsınız, bu da sizi manzaranın bir parçası haline getirir. Pencerenin dışındaki karanlıkta bir gölgesiniz, bir insanın, bir düşünürün, bir gezginin gölgesi, başka birinin yolculuğunun manzarasının bir parçasısınız.

İnsanların sürekli bir koşuşturma içinde olduğu, hız ve üretkenliğin en önemli faktörler olduğu modern toplumumuzda, tren yolculuğu olaylara alternatif bir bakış açısı sunar: yolculuk için yaşama biçimi. Sadece haritadaki noktaları değil, aynı zamanda yolcuların ruhlarını da birbirine bağlayarak, dünyanın ve sakinlerinin adım adım nasıl değiştiğini keşfetmelerine yardımcı olur.

Hızdan çok deneyimin zenginliğine, verimlilikten çok deneyime değer verenler için, yolcularını yolculuk ve varış noktasının uyum içinde olduğu bir dünyaya taşıyan trenden daha heyecan verici bir şey yoktur. Tekerlekler dönerken ve manzaralar pencerenizin önünden geçerken, bazen bir yere ulaşmanın en iyi yolunun yolculuğun tadını çıkarmak olduğuna tıngır mıngır ikna olursunuz.

Güneydeki otellere sıkı denetimler uygulanırken, dağlardaki küçük işletmelerin denetimden uzak kaldığı gerçeği ortaya çıktı. Yabancı tur operatörleri ile çalışan otel veya zincirlerin edindiği sağlık ve güvenlik standartlarının Türkiye’deki tüm konaklama işletmelerine yayılması gerekiyor. Bu tür olaylar, vatandaşlık haklarımızı ihlal eden, toplumsal huzurumuzu tehdit eden bir durum yaratıyor. Yetkililerin hiçbir sorumluluk almaması, adeta toplumun aklı ile alay etmesi kabul edilir gibi değil. Türkiye gibi turizmde marka olan bir ülkede böyle bir facianın yaşanması, inanılır gibi değil.

Artık sayılara değil, güvenliğe, standartlara ve ahlaka odaklanmalıyız. Ülkemize gelen turistlerin ve kendi insanlarımızın hayatının her şeyden daha değerli olduğunu unutmamalıyız. 79 kişinin hayatını kaybetmesi, sadece bir rakam değil; her bir kayıp bir ailenin yıkılması, hayatların kararması demektir. 79 kişi hayatını kaybetti ancak arkalarında yaşayan ölüler yarattık, yine.

Gelecek hayalleri olan, sömestir tatilinde çocuğunu sevindirmek için tatile çıkan insanlara reva görülen bu son, toplumun vicdanını yaraladı.  Devletin, T.C. vatandaşlarının can güvenliğini sağlamakla yükümlü olduğunu unutmamalıyız. 6 Şubat depreminin yıl dönümüne yaklaşırken yaşanan bu yeni travma, adaletin ne denli önemli olduğunu bir kez daha hatırlatıyor.

Hayatını kaybeden vatandaşlarımıza Allah'tan rahmet, sevenlerine sabır, yaralılara ise acil şifa diliyorum. Herkes için adaletin yerini bulduğu bir toplum özlemimizi sürdürüyoruz. Bu güzel ülkenin, hak ettiği ahlaklı ve adil kurumlarla yönetilmesini istiyoruz.

Seyahat anlatıları, başarı arzusu, inanç ve bilginin tanınması gibi faktörlerin bir araya gelmesinden etkilenerek bu etkilerin artmasına önemli ölçüde katkıda bulundu. Ayrıca o dönemde kaşifleri körükleyen, bilinmez keşifler, dünya genelinde yeni bölgeleri öğrenme ve kayıt altına alma azmi özünde bir nevi kazanç arayışının da uzantısıydı.

Seyahatin gelişimi aşamalar halinde gerçekleşmiş ve her dönem geçmiş başarıların üzerine inşa edilmişti. 16. yüzyılda keşiflerde yaşanan artış, çığır açıcı olmakla birlikte büyük ölçüde yerleşik seyahat uygulamalarına dayanmaktaydı. Bu döneme, Moğol İmparatorluğu'nun çöküşünden sonra kara tabanlı yolculuklardan deniz aşırı keşif gezilerine geçiş yapılmış olup, bu zorluklara göğüs geren kaşifler yaratıcı bir şekilde öncüler olma konusuna damga vurmuştur.

Kaşif geleneği bu yüzyıldan sonra da Amerika, Afrika ve Pasifik'teki keşfedilmemiş bölgelere yapılan yolculuklarla devam etmiştir. Navigasyon ve ulaşım alanındaki ilerlemelere rağmen, modern zamanlarda seyahat etmek hala tehlikeler ve engeller barındırıyordu. Günümüz seyahatleri daha rahat ve sıradan olsa da; Xuanzang (Çinli Budist keşiş, bilgin, çevirmen ve gezgin), Marco Polo (13. yüzyılda yaşamış Venedikli bir tüccar, gezgin ve yazar), İbn Battuta (14. yüzyılda yaşamış, dünyanın en büyük gezginlerinden biri olarak kabul edilen Faslı seyyah ve yazar) ve hatta Evliya Çelebi (17. yüzyılda yaşamış, Osmanlı döneminin en ünlü gezgini, yazar ve seyyahı) gibi kaşifleri tanımlayan özden yoksun görünmektedir.

Bu evrim, tüm coğrafi sınırların belirlendiği bir zamanda günümüz kaşiflerinin özü hakkında düşündürücü sorular ortaya çıkarmakta; İbn Cübeyr (12. yüzyılda yaşamış, Endülüslü bir seyyah, yazar ve devlet adamı) ve Yijing (7. yüzyılda yaşamış, Budist keşiş, çevirmen ve gezgin) gibi kaşifleri harekete geçiren cesur merakın, günümüz dünyasına nasıl yansıdığı üzerine kafa yormamız gerekmekte. Belki de keşfedilmemiş bölgeler artık coğrafyada üzerinde değil, insan karşılaşmaları ve ihya alanlarında yer alıyor.

Seyahat etme şeklimiz zaman içinde macera ve uzay keşiflerinin yanı sıra derin deniz keşiflerini de içerecek kendi içerisinde evrimleşti. Bu dönüşüm de, gösteriyor ki, macera kavramı zaman içinde evrim geçirmiş ve teknoloji önemli ölçüde ilerlemiş olsa da, bu ilerleme etrafımızdaki dünyayı keşfetme ve onunla bağlantılar kurma yönündeki içsel arzumuzu değiştirmiyor. Bu çağdaş kaşif yöntemleri keşif gezilerinden farklı olsa da, geçmiş yüzyıllardakine benzer bir şekilde bilgeliğin ve kavrayışın sınırlarını zorlamakta.

Hiç şüphesiz seyahat, ortak kimlik dokumuza derinlemesine işlemiş bir deneyim unsuru. İster farklı kıtalara yapılan fiziksel seyahatler, ister dijital dünyalardaki sanal maceraları kapsasın; yeni ufuklar keşfetmeye yönelik doğuştan gelen insan arzusu, yeni anlayışlar, algılar aramaya bizleri yönlendiriyor. Farklı kültürler arasında köprüler kurmaya yönelik merak ve eğilimimizin bir kanıtı olarak zaman ve mekan boyunca değişmeden varlığını sürdürüyor.

Okyanuslarımızın gizemli derinliklerinden, uzayın uçsuz bucaksız esnekliğine uzanan keşif bölgelerinin eşiğine geldiğimizde, bir zamanlar atalarımızın ruhlarını ateşleyen yeni keşiflere yönelik doyumsuz arayışın, bir tür olarak ilerlememizi ve kavrayışımızı hala desteklediğini unutmamamız gerekiyor.

Bu ışık altında seyahat etme eylemi, hareketin ötesine geçerek kişisel gelişim için dokunaklı bir sembole dönüşüyor - daha büyük bilgeliğe, derinlere yerleşmiş şefkate ve daha geniş perspektiflere doğru sonsuz bir yolculuk…

Günümüzde ise Türkiye, sağlık turizmi, özellikle de saç ekimi alanında dünya çapında bir cazibe merkezi haline gelmiş durumda. Uygun fiyatlar, uzman doktorlar ve gelişmiş teknolojik altyapı, Türkiye'yi bu alanda öne çıkaran temel faktörler. Orta Doğu'dan Batı ülkelerine kadar geniş bir coğrafyadan binlerce kişi, her yıl daha gür ve sağlıklı saçlara kavuşmak için Türkiye'yi tercih etmekte. Bu trendin, erkeklerin saçlarına olan düşkünlüğü ve saç dökülmesinin özgüven üzerindeki olumsuz etkisi düşünüldüğünde, uzun vadede devam edeceği öngörülebilir.

Türkiye'nin bu alandaki başarısının ardında, sadece estetik bir değişimden öte, ekonomik ve kültürel faktörler de yatmakta. FUE (Foliküler Ünite Ekstraksiyonu) gibi modern tekniklerin yaygın kullanımı, minimum iz ve hızlı iyileşme süresi gibi avantajlarıyla, Türkiye'yi saç ekimi alanında öncü konumuna taşımakta. Ayrıca, Avrupa ve ABD gibi ülkelere kıyasla çok daha uygun fiyatlarla hizmet sunulması, Türkiye'yi cazip bir seçenek haline getirmekte. Örneğin, Avrupa'da yaklaşık 10 bin ila 15 bin dolar arasında değişen saç ekimi maliyetleri, Türkiye'de 2 bin ila 3 bin dolar arasında sunulabilmekte.

Sağlık turizmi, son on yılda Türkiye ekonomisinin önemli bir lokomotif sektörü haline geldiği aşikar. Saç ekimi alanındaki başarı, ülkemizin sağlık hizmetlerindeki yetkinliğinin ve inovasyon kapasitesinin bir göstergesi. Edinebildiğim 2023 verilerine göre, sadece saç ekimi için Türkiye'yi ziyaret edenlerin sayısı 1 milyonu aşmış ve operasyonların başarı oranı yüzde 95'in üzerinde seyretmektedir. Bu durum, gelişmiş Batı ülkeleriyle rekabet edebilecek bir düzeyi işaret etmekte.

Saç ekimi turizmi, ülke ekonomisine milyarlarca dolar katkı sağlamanın yanı sıra, turizm sektörünün 12 aya yayılması stratejisine de hizmet etmekte. Sezonluk turizm hareketliliğinden bağımsız bir gelir kaynağı sunarak, ekonomik istikrara katkıda bulunmakta.

Saç ekiminin popülaritesindeki artış, estetik kaygıların yanı sıra, sosyal algılarla da yakından ilişkili. Özellikle erkekler arasında saç dökülmesi, özgüven kaybına neden olabilen bir sorun olarak görülmekte. Türkiye'de saç ekimi yaptıran hastalar, yeni saçlarına kavuşmanın yanı sıra, kendilerini daha genç, özgüvenli ve sosyal hayata daha hazır hissettiklerini belirtmekteler.

Türkiye'yi saç ekiminde cazip kılan bir diğer faktör ise, doktorların deneyimi ve uluslararası standartlarda hizmet sunulması. İstanbul, saç ekimi merkezlerinin yoğunlaştığı bir şehir olarak öne çıkmakta ve uzman kliniklerin sayısı hızla artmakta. Ayrıca, hastalara havaalanı transferleri, lüks otel konaklamaları ve detaylı takip hizmetleri gibi VIP hizmetler sunulması, Türkiye'yi rakiplerinden ayırmakta.

Türkiye'nin saç ekimi sektörü hızla büyürken, bazı eleştirilerin de gündeme geldiği bir gerçek. Kayıt dışı çalışan klinikler ve düşük maliyetlerle kalite standartlarından ödün verilmesi gibi sorunlar, sektörün sürdürülebilirliğini tehdit etmekte. Bu nedenle, kalite standardizasyonu, akreditasyon süreçleri ve uluslararası sertifikasyon programlarının yaygınlaştırılması büyük önem taşımakta. Türkiye'nin sağlık turizmi alanındaki liderliğini koruyabilmesi için kalite denetimlerinin sıkılaştırılması ve uluslararası standartlara daha fazla uyum sağlanması gerekmekte.

Türkiye'nin saç ekimi alanındaki başarısı, sadece estetik bir trendin ötesinde, ülkenin inovasyon gücünü ve küresel sağlık turizmi pazarındaki yerini temsil etmekte. Bu başarı, gelecekteki sağlık ve estetik trendlerini de şekillendirecek potansiyele sahip. Yapay zeka destekli saç ekimi teknolojileri, robotik cerrahi sistemleri ve kök hücre tedavileri gibi yeniliklerin, bu alanda yeni ufuklar açması beklenmekte. Türkiye'nin bu teknolojik dönüşüme ayak uydurabilmesi, sektördeki liderliğini koruması açısından kritik öneme sahip.

Malta adasından büyük (316 kilometrekare), 1 milyon 200 bin yaşındaki bu traverten plato 630 kilometrekare genişliğindedir ve ortalama kalınlığı 280 metre civarındadır. Bu platonun bir armağanı, uzantısı olan Antalya yalıyarlarının uzunluğu yaklaşık 12 kilometre, deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 25 metre civarındadır.

DÜNYANIN EN BÜYÜK TRAVERTEN PLATOSU VE ONUN BİR UZANTISI OLAN DÜNYANIN EN UZUN YALIYAR ÜZERİNE KURULU KENTİ; ANTALYA. ÜSTELİK AKDENİZİN KUZEY KIYISINDA.

Akdeniz’in kuzey kıyıları dünya turizminin başladığı, geliştiği ve nüfusunun hızla arttığı coğrafyadır. Akdeniz, özellikle doğu Akdeniz, sınırlı besin maddelerine sahip dünyanın en verimsiz (oligotrof) ekosistemidir. Akdeniz sularının tipik turkuaz rengi ve berraklığı bu özelliği ile ilişkilidir. Bir doğu Akdeniz kenti olan Antalya’da bugüne kadar 234 antik kent keşfedilmiş ve kayıt altına alınmıştır. Her 90 kilometre karesine bir antik düşen Antalya, bu bakımdan da bir dünya birincisidir.

Turistler ve dolayısıyla turizm sektörü toplumun göreli olarak daha üst gelir ve daha iyi eğitim almış bölümünü oluşturur. Bu durum ister istemez turistler ve turizm sektörünün çevresel bilinç ve talebinin göreli olarak daha yüksek olmasına da yol açmıştır. Bir başka ifade ile turistler ve turizm sektörü çevre duyarlılığı yüksek bir gruptur.

Daha fazlası da var ancak bu kadarı bile Antalya’nın nedenli özgün bir kent olduğunun anlaşılabilmesi için yeterlidir. Konu ne olursa olsun, özgün coğrafyalar, peyzajlar, ekosistemler, kentler özgün yaklaşımları, özgün etkileşimleri, özgün yönetimleri gerektirler. Pek çok sektör ile etkileşim ve ortaklık içinde olmak durumunda olan turist ve turizm sektörü için bu özgün konum hayati öneme sahiptir. Turizm her anlamda küresel bir kavram, küresel bir sektördür.

Bu açıdan bakıldığında, sadece Türk turizminin başkenti olarak tanıtılan Antalya’da değil tüm Türkiye’de turizmle bağı olan herkes ve her kesimin Antalya ve ülkeyi ilgilendiren hemen her konuda öncü ve etkin olarak görev ve sorumluluk alması kaçınılamaz zorunluluktur. Turizm; konaklama tesisleri, denizler, ören yerleri, ulaşımla olduğu kadar imar planları, ormanlar, fiyatlar, eğitim, sağlık, ekonomi gibi yaşamı ilgilendiren ve etkileyen önemli önemsiz, büyük küçük ayırımı yapmadan hemen konuyla ilgilenmeli insiyatif almalıdır. Tüm bunları yapmaya çalışırken, yerel ve küresel baskılardan en düşük seviyede etkilenmeye çalışarak kaynakların en verimli ve akılcı kullanımı ile artı gelirin en üst noktaya çıkarılmasını hedeflemelidir.

Bu uzun girişi Antalya’da turizm yatırımlarının ivme kazanmaya başladığı yıllarda yaşananların daha iyi kavranabilmesi için yaptım. Olay şu;

1980’li yıllarda hem Antalya kent içi ve hem de Güney Antalya Turizm Gelişim Projesi (GATGP) uygulamalarında kanalizasyon ve arıtma tesisi inşaatları tartışmaya açılmıştı. Turizm ilgililerinin bu tartışmalara etkin biçimde katıldıklarını hatırlamıyorum.

Bu büyüklükteki bir traverten plato üzerine kurulmuş, evsel atık sorununu “zerzemin” adını verdikleri basit bir yolla çözmüş bir kentte kanalizasyon ve buna bağlı olarak arıtma tesisine gerek var mıydı? Çoğunuza şaşırtıcı gelebilecek bu soruya farklı yanıtlar bulabilme üzerinden çözüm aramadan önerilen çözümü kabul etmek doğru bir seçenek olmayabilir. Bana göre öyle de oldu. Neden mi?

Birincisi zerzemin (atık suların traverten plato çatlakları arasından sızdırılması) çözümünün geliştirilebileceği üzerinde hiç durulmadı. Basit tek odalı foseptik çukurları (zerzemin) iki ya da üç odalı olarak inşa edilebilirdi. Bu kentin 3-5 katı geçmeyen yapılarla daha geniş alana yayılmasının planlanmasıyla desteklenebilirdi. O dönemde yaptığım çalışmalarda zerzemin sisteminin, o basit haliyle bile, hiçbir ciddi soruna yol açmadığını gözlemiştim. Uluslararası finans kuruluşlarının sağladığı kredilerle gerçekleştirilen kanalizasyon ve ağırlıklı olarak çevreci grupların baskısıyla biyolojik arıtmaya dönüştürülen atık su arıtma tesislerinin borçlarını hala ödüyor olmalıyız.

Kentsel atık suların arıtıldıktan sonra denize boşaltılması denize ulaşan kirliğin (nokta) sadece yüzde 15-20 oluşturduğu genel kabul ediştir. Geri kalan yüzde 80 kirlilik, hiçbir işleme tabi olmadan yağmur sularıyla (yüzey) denize ulaşır. Buna ırmak ve nehirler de dahildir.

Yanıt aranması gereken birinci konu; kıyıya 3 kilometre uzakta -50 metre derinlikten 300 metre uzunluğundaki difüzör ile derin deniz boşaltımına göre planlanan ön arıtma tesisi hangi gerekçeyle biyolojik arıtmaya dönüştürüldü. Bu noktada Akdeniz’in oligotrofik (besin maddesi bakımından fakir) yapısı devreye girer. Biyolojik arıtmayı denizin bizatihi kendisinin yapabilmesi söz konusuyken neden böyle gereksiz (inşa, bakım ve işletme) bir masrafa girilmiştir? Daha da önemlisi, yüzeyden denize ulaşan kirlilik oranının toplam kirliliğin yüzde 80 olduğu bilinirken kent yüzeyinden denize ulaşan içeriği bilinmeyen yüzey sularının yağmur suyu toplama kanallarıyla toplanarak hiçbir işleme tabi tutulmadan denize boşaltılmasıdır. Bu büyük masraflarla inşa edilen ve işletilmekte olan biyolojik arıtma tesislerinden beklenen faydayı sıfırlamaz mı? Antalya’da yaşayanlar şiddetli sağanak yağmurlardan sonra yağmur sularının yaklaşık yarım saat içinde traverten zemin tarafından emildiğine tanıklık etmişlerdir. Travertenin bu özelliği dikkate alınmadığı için aynı kent bugün her yağmur sonrası Venedik manzaraları sergilemekte.

Gelelim turizme. Sizce daha hiçbir yatağını pazarlamadan GATGP arıtma tesisi projesini, hem de en ileri teknolojide, hayata geçirmek ticari ve çevresel açıdan mantıklı mıdır? Çoğunuza çok tuhaf görüneceğinin farkındayım. Daha basit, etkin ve ekonomik çözümler üzerinde düşünüp tartışmadan böyle pahalı bir projenin maliyetleri artıracağı ve rekabet gücünü sınırlayabileceğinin de hesaba katılması gerekmez mi?

Yaşanmış bir örnek. Antalya kanalizasyon ve arıtma tesisleri proje aşaması sırasında arıtma tesislerini yerinde incelemek amacıyla, sanıyorum ihaleyi alan firmanın sponsorluğunda, Barselona ve Lizbon kentlerine gittik. İş edinip Barselona çevresindeki birkaç konaklama tesisi ve turizmci ile temasa geçtim. Bu kıyıda en azından 20 yıldan beri turizm yapıldığını 4-5 sene öncesine kadar civarda hiçbir arıtma tesisi olmadığını, atık sularını denize (sıfır) verdiklerini söylediler. Plajların hepsinin mavi bayraklı olduğunu da eklediler.

Bu kesinlikle arıtma tesisine gererek yok anlamına gelmez. Ancak çevreyi düşündüğümüz kadar ekonomiyi, kültürü, vb. (çok farklı yönleriyle) de düşünmemiz gerektiğinin altını çizer. Travertenleri ve Akdeniz’i, Antalyalıyı, turisti ve turizmi birlikte düşünebildikçe sorular ve yanıtlar değişebilir. 2000’li yılların başında ABD’de sunduğum bir bildirinin başlığını vererek bitireyim.

“Çevre teknoloji ürünleri, özellikle gelişmekte olan ülkelerde, en yaygın çevre kirleticilerine dönüştü”

Eğer hal böyleyse bizim 2030 yılına kadar ne tür önlemler almamız gerekir ki, sektör ülke ekonomisi için eski Türkiye yıllarında olduğu gibi para kazandırsın. Yerli ve yabancı turizm dallarına objektif bakılabilirse iç piyasada herhangi bir değişim görülmeyeceği en azından ücretler ve para politikası göstergelerinden belli olmaktadır. Gelecek yıllarda nüfus artacağından tesis sayısı artsa bile kullanım oranı daha fazla düşme eğilimde olacaktır. Yabancı kısımda ise 2019-2024 arası elde edilen verilere göre en düşük harcamalı turist potansiyeli söz konusu olabilir. Burada çok kritik bir küresel politik etki Rusya-Ukrayna sonrası çok belirsiz olan bölge ve riskli Suriye durumudur. Eğer ülkede yaşanmış eski turizm krizlerine bakılırsa 1993 de başlayan körfez savaşı ve birbiri ardı sıra istikrarsızlaştırılan Orta Doğu coğrafyası Türkiye turizmi ve sanayisi için çok büyük tehdit olmuştur, olmaya da hızlanarak devam etmektedir. Bunun nedeni ise üretimdeki plansızlık ve dışa çok fazla bağımlılıktır.    

Okuyucuya daha keskin fikir vermesi bakımından kısmi bir SWOT (GZFT) analizi yaparak tartışılması gereken konulara dikkat çekmek isterim.   

2024-2030 döneminde turizmde küresel fırsatlar ve riskler:

Fırsatlar:

1.Çeşitlendirilmiş turizm ürünleri

Yeni niş segmentler ortaya çıkartmak önem kazanıyor. Önceki yazılarımda da belirtmiştim, salgın sonrası otelcilik ve yiyecek içecek sektörleri büyük değişime uğradı. Henüz bizde fark edilmese de yöresel etkinlikleri ortaya koyacak yaratıcı çeşitlendirmeler önem kazanıyor. 

2.Kültür, sağlık, gastronomi turizmi

Her üç konuda mevcut alışkanlıklardan daha farklı yöntemler keşfedilerek seyahat edenlerin tercih nedenlerini oluşturmak gerekiyor. Bunlarla ilgili meraklısına detaylar verilebilir. Buna ilave olarak UNESCO korumalı bölge ve yapıları artırmak, Michelin yıldızlı restoranları öne çıkartacak bir planlama faydalı olacaktır. Bir ufak uyarı yapmam gerekirse, ifrat yolunu kapatmak şarttır. Yani her adım başı zorlamalı yıldızlı tesisler sadece değer kaybettirir.

3.Dijital nomadlar ve uzaktan çalışma turizmi

Salgın sonrası uzaktan çalışma eğilimi artmıştır. Böylece dijital göçebeler oluşmuş ve bu kişiler uzun dönem konaklamayı tercih etmektedirler. Bizden önce popüler olan Bali, Portekiz, Meksika gibi ülkelerin incelenmesi faydalı olabilir. Buradaki modelde iletişim alt yapısı ve hızı çok önem kazanmaktadır.

4.İleri teknolojik uygulamalar

Özellikle kullanım yaygınlığı olan Yapay Zekâ(AI), Artırılmış Gerçeklik (AR), Nesnelerin İnterneti(IoT), Metaverse gibi teknolojilerin müşteri deneyimine sunulabilmesi için üretim ve hizmet şartlarının zenginleştirilmesi planlanmalıdır. Böylece tarih ve doğa için sanal turlar da devreye girmelidir.

5.Sürdürülebilir turizm

Bu kavramı çok iyi anlamak ve uygulamak gerekliliğini tekrar hatırlatmakta fayda var. Önceki bir iki yazımda detayları bulabilirsiniz. Çünkü bu aşama için gerekli şartlar tesis ve çevre için yabancı turistlerin vazgeçilmez ve istenen şartları olacaktır. Karbon nötr sıfır enerji tesisler, enerji, su, atık yönetimlerinin açıklıkla gösterildiği yapılar tercih edilecektir. Sürdürülebilir ulaşım seçenekleri ve eko turizm projeleri de büyük ilgi çekmektedir.

Riskler:

1.Çevresel deformasyon ve iklim değişikliği

Küresel ısınmaya koşut artan sıcaklıklar, deniz seviyesinin yükselmesi, aşırı hava olayları (kasırgalar, orman yangınları, seller, heyelanlar) turistik destinasyonları tehdit etmektedir. Bu durum kıyı ve deniz turizmi yanında kış turizmini ciddi olarak etkileyebilir.

2.Temiz Enerji ve Sürdürülebilirlik Baskıları

Turizm sektörü, karbon ayak izinin azaltılması baskısı altında havayolu taşımacılığı, otelcilik ve yiyecek içecek sektörleri enerji maliyetlerinden olumsuz etkilenebilir. Bu etkeni dikkate almayan, dolayısıyla yenilenebilir ve temiz enerjiye geçiş yapmayan işletmeler rekabet gücünü kaybedebilir.

3.Jeopolitik gerilimler ve güvenlik sorunları

Bölgemizdeki savaş, terör olayları ile bunların doğuracağı ekonomik yaptırımlar gibi faktörler turistlerin destinasyon tercihlerinde belirleyici olabilir. Özellikle Rusya-Ukrayna ve Suriye bölgelerindeki düzensizlik buraların tekrar imar edilmesi ve zararlı unsurların ortadan yok olması sonucu belki 10-15 yıl sonrası için turizm bölgelerinin ekonomik kalkınmasından bahsetmek söz konusu olabilir.

4.Yeni salgın ve sağlık riskleri

COVID-19 sonrası sağlık riskleri hâlen önemli bir etken olarak duruyor ve önleyici olarak yeterli çevre önlemi alınmaması olası yeni bir tehdit oluşturarak turizm hareketliliğini etkileyebilir. Bu durumda eski kısıtlı günlere dönülebilir, seyahat ve lojistik alanlarda sorunlar artarak tekrar edebilir.

5.Teknoloji ile ilgili siber güvenlik riskleri

İleri teknolojik cihazlar turizm sektöründe dijitalleşmeyi ve blockchain uygulamalarını daha da artıracak eğilimde ancak bununla birlikte veri güvenliği ihlalleri ve siber saldırıların sınırsız riski de göz önünde tutulmalıdır. Müşteri bilgilerinin çalınması gibi alt yapı eksiklikleri büyük baş ağrıları oluşturabilir.

Sonuçta maddeler halinde hazırlayıp dikkat çekmeye çalıştığım 10 tane önemli konuda mutlaka tüm hazırlıklar yapılarak 2025-2030 arasında turizm sektörünün fırsatları ve risklerini biliyor olarak dengeli ve kapsamlı teknik çalışmalar yapılmalıdır.

2025 yılı hepimize güzellikler ve kazanımalar getirsin.

Havacılık sektörünün lükse yaklaşımındaki bu paradigma değişikliği, güçlü bir endişe kaynağı oluşturmakta. Havaalanı bekleme salonunda çok sayıda yiyecek seçeneği sunulduğunda, insanlar aşırı sipariş verme ve çok fazla yiyeceği israf etme eğiliminde olup, onlarca yarım boş tabakla sonuçlanmakta. Bu, insanların toplumsal ve dolayısıyla bireysel analiz düzeylerinde zenginliği savurganlıkla eş tuttuğu oldukça tipik bir modern tutum.

Pahalı mutfak hizmetlerinin sürdürülebilmesi için çok fazla kaynak gerekir ve bu nedenle çevre dostu değildir. Yemek seçeneklerinden oluşan bir şölenle karşı karşıya kalan gezginler genellikle aşırılığın cazibesine kapılmakta ve sonuçta tüketilemeyen yiyeceklerle dolu tabaklar yığılmakta. Yoğun bir günde İstanbul Havalimanındaki Lounge’u gözlemlemenizi rica ederim. Tepe tepe, yemek tümülüsleri israf edilmiş şekilde personel tarafından sürekli toparlanmakta. Söz konusu lounge’un yemek atık oranını çok merak ettiğimi belirtmek isterim. Bu davranış, sözde zenginliğin hatalı bir şekilde aşırı fazlalıkla bir tutulduğu yaygın bir toplumsal eğilimi yansıtmakta. Buzdolaplarının enerji tüketiminden yemeğin fiilen hazırlanmasına ve atık yönetimine kadar bu tür uygulamalar havaalanlarının çevresel etkilerini ağırlaştırarak çevresel bozulma olarak tanımladığımız duruma neden olmakta. Bu tür aşırı mutfak operasyonlarını sürdürmenin ekolojik ayak izi oldukça büyük olduğu aşikar. Dolayısıyla, havaalanı bekleme salonları aşırı bolluğun lüksün bir parçası olduğunu göstererek, çevreye zarar veren bir tüketim kültürünün oluşmasına katkıda bulunmakta. Neden bu kadar aşırıya kaçıyoruz, ihtiyacımız var mı? Neden?

Çözüm olarak, havaalanı bekleme salonu konseptini değiştirmek, bu konseptin köklerine geri dönmek ve bu değerli mekanların bir yolcunun gerçek ihtiyaçlarını karşılarken aynı zamanda çevre dostu bir yer haline getirmek. Bunun için çok çeşitli yiyecekler sunmak yerine, sadece samimi, hafif ve iyi yiyecekleri sunmak; atıkları mümkün olduğunca azaltmaya çalışmak gibi çok yönlü bir yaklaşım benimsenmeli.

Rahatlamak için daha fazla alan yaratmak, fiziksel ve psikolojik sağlıkları da dahil olmak üzere yolcuların refahına yardımcı olacak alanlar üzerine odaklanmalı. Uygun porsiyon kontrol sistemleri ve atık yönetimi için etkili stratejiler bilinçli tüketimi tetikleyebilir ve tetikleyecektir. Dolayısıyla sürdürülebilir hizmet modelleri, doğru ve çevre dostu tüketim alışkanlıklarını teşvik eden yeni hizmet konseptleri yaratılmalı. Aşırı tüketimden vazgeçilmeli.

Havacılık sektörü ilerledikçe ve rotasını geleceğe doğru çizdikçe, havalimanı yolcu salonlarının zenginlik ihtiyacı ile sürdürülebilirlik ihtiyacını dengelemenin bir yolunu bulması elzem. Çoğu zaman, her şeyin sınırsız olarak sunulduğu mevcut uygulama ne sürdürülebilir ne de gerekli. Dolayısıyla, havaalanı bekleme salonu konseptinin köklerine dönerek ve iyi düşünülmüş hizmetler ve olanaklar sağlayarak, havaalanı bekleme salonları gezegenimizin kaynaklarını korurken seyahat deneyiminin kalitesini artırmaya odaklanmalı.

Özünde havalimanı bekleme salonlarında lüksün geleceği bollukta değil, dünyanın doğal kaynaklarını korurken, yolcuların deneyimini zenginleştiren yenilikçi, çevre dostu bir yaklaşım sunması önemli. Bu nedenle sektör, nicelik ve israf yerine, kalite, konfor ve çevreye duyarlılık sunarak lüks olmanın ne anlama geldiğini yeniden tanımlamalıdır

Öncelikle geçmişe, 2020 yılına geri dönmek istiyorum, zira bu döneme değinmeden bugünü anlamanın mümkün olmadığını düşünüyorum. Mart 2020’de pandemi ilan edildiğinde, ülkemizde ve dünyada büyük bir kaos yaşandı. Turizmle bağlantılı pek çok sektörde çalışan bireyler hızla işten çıkarılmaya başlandı. Bu durum çok sayıda insanı olumsuz etkiledi. Bir yazımda hepimiz birbirimizin müşterisiyiz demiştim. 2020’de, Türkiye’de kapanma sürelerinin uzaması nedeniyle ekonomik istikrarın derinden sarsılacağını daha o dönemde öngörmüştüm. Öngörmemek mümkün müydü? Türkiye çok uzun süredir üretime değil, ithalata dayalı vergilendirme ve inşaat sektörüne bel bağlamış durumda. Geçmişte, Yunanistan’ın krizle mücadele ettiği günlerde, benzer bir durumun Türkiye’de de yaşanabileceğini düşünmüştüm. Türk turizmi, o dönemde Yunanistan’ın sorunlarından faydalanıp müşteri çektiği için kendini iyi hissederken, komşuda yaşanan zorlukların bir gün Türkiye’ye de yansıması ihtimalini göz ardı etmemek gerektiğini biliyordum. Zira, dünya ne kadar parçalanmış görünse de bu sistem bir bütündür ve yerel coğrafyada yaşanan her gelişme, süreklilik arz eden etkileriyle birlikte başka bölgeleri de etkilemektedir. Öngörülerim ve değerlendirmelerim, genel olarak tutarlı bir çizgide ilerledi. Yazılarımı da her zaman bu ön görüler doğrultusunda kaleme alıyorum. Ancak belirtmek isterim ki, amacım sadece dikkat çekmek değil, turizme ve ülkemize katkı sunan, kalıcı etki yaratacak işler üzerinde yoğunlaşmaktır.

2020 yılında başlayan dalgalanma sürecinin 2025 yılında zirveye ulaşacağını tahmin ediyorum. Göle atılan bir taş misali, 2020’de oluşan halkalar, birbirinin üzerine eklenerek büyümekte; her yeni halka, bir öncekinden daha geniş ve etkili olmaktadır. 2025, bu büyük halkaların ve önemli durgunlukların yılı olabilir. Türkiye, bir süredir ekonomik resesyon sürecindedir. Ülkenin ana pazarlarındaki durumun da pek değişiklik göstermediği görülmektedir. Dünya genelindeki pandemi etkileri halka halinde büyüyerek, kıyıya doğru ilerlemektedir ancak bunun için daha fazla zamana ihtiyaç duyulacaktır. Önlem almak ve COE (cost of operation- operasyon maliyeti) odaklı ilerlemek şarttır.

Her kalemdeki maliyet artışı sektörü zorluyor

Konaklama işletmelerinin maliyetleri, günümüzde olağanüstü bir artış göstermiştir. 2025’te kemer sıkma politikaları yoğunluk kazanabilir. Geçmiş yıllarda elde edilen yüksek karlılıklar artık mevcut olmadığından, her kalemde meydana gelen maliyet artışları, yatırımcılar ve işletme sahipleri için ek yükler oluşturmaktadır. İstihdamın sürekliliği açısından hem çalışanlara hem de işverenlere ihtiyaç bulunmaktadır. Çalışan haklarını savunmaya önem verdiğim kadar, işverenlerin maliyet sorunlarına da dikkat çekmek istemekteyim. Artan maliyetler, farklı alanlarda tasarruf yapılmasına yol açacak; bu durum da daha fazla çalışan memnuniyetsizliğine, kalitede düşüşe ve usulsüzlüklerin artmasına neden olacaktır.

Bu bağlamda, sektörün öncelikle israfı önlemeye yönelik modellere odaklanması gerektiği kanaatindeyim. İsraf denildiğinde akla gelen başlıca alanlar gıda ve enerji tüketimidir. Müşterilere sınırsız hizmet sunmanın Türk turizmine maliyeti oldukça yüksektir. Daha önce de belirttiğim gibi, "her şey dahil" sisteminin bir sertifikasyon modeline tabi tutulması gerekmektedir. Bu noktada, Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın Sürdürülebilir Turizm Sertifikası’nı geliştirmesi önem arz etmektedir.

Her şey dahil sistemi yeniden yapılandırılmalı; büfeler küçültülmeli ve ürün çeşitliliği azaltılmalıdır. Ayrıca, yerel ürünlerin kullanılmasının teşvik edilmesi, sürdürülebilir turizm açısından kritik bir adım olacaktır. Bu uygulamalar tercihe bırakılmamalı, her şey dahil sisteminin sertifikaları bağlamında müşterilere net vaatler sunulmalıdır. Üst segmentte yer alan müşteriler genellikle sağlıklı beslenmeye özen gösteren ve tükettiklerine dikkat eden bireylerdir. Örneğin, "Green All Inclusive" olarak adlandırılabilecek yeni bir sertifika modeli oluşturulabilir; bu model, yerel üreticilerden alım yapılmasını, düşük karbon ve su ayak izini temsil etmelidir. Ürün temininde, maksimum 200 km mesafeden (mümkünse daha az) temin edilmesi önerilebilir. Ayrıca, bünyesinde á la carte restoranı bulunmayan otel yoktur, bu nedenle tüm á la carte restoranlarda sembolik de olsa bir cover charge uygulamasının başlatılması faydalı olabilir. Bu kadar sınırsız veren bir sistem turist gelirlerini artıramaz, hedeflediği kitleye ulaşamaz. Bu düzenlemeleri otellerin kendi başına yapması imkansızdır, yel değirmenleriyle savaşmak kadar anlamsız olacaktır; dolayısıyla, Türkiye’nin yer altı ve yer üstü kaynaklarının verimli kullanılması ve gelecek nesillere olan sorumluluklarımız gereği bu tür düzenlemelerin devlet tarafından gerçekleştirilmesi şarttır. Destinasyonlarımızın yerel halkın hakları düşünülerek yeniden modellenmesi de büyük önem taşımaktadır. her şey dahil sisteminin yeniden düzenlenmemesi halinde, sektör sorunları köklü bir şekilde çözüme kavuşamayacaktır.

Çalışan maliyetlerindeki artış ilgili tarafları zorluyor

İşletmeyi zorlayan personel maaşları, personelin insani koşullarda yaşamasına yetmiyor. 2025’te bu baskı artmayı sürdürecektir. Çalışanların aldığı maaş ile işletmenin kasasından çıkan tutar arasında önemli bir fark bulunmaktadır. Günümüzde birçok çalışan, sadece aldığı maaşla kiralarını ödeyebilme durumuna gelmiştir.

Öte yandan, işverenler yüksek çalışan maliyetleri nedeniyle istihdam sayılarını artırma konusunda tereddüt yaşamaktadır. “Az adamla çok iş” modeli, her iki taraf için de memnuniyetsizliklere yol açmaktadır. Kalite standartlarını korumaya özen gösteren işletmeler, faaliyetlerini sürdürmek amacıyla karlılıklarından ödün vermeyi tercih etmektedirler. Çalışanların işletmelere olan maliyetlerini etkileyen unsurlardan biri yüksek vergilendirme iken, EYT gibi uygulamalar da genç nüfusun emekli edilmesi nedeniyle bu mali yükün toplum tarafından paylaşılmasına yol açmaktadır. Bu bağlamda, çalışanların vergi oranlarının yeniden düzenlenmesi gerekmektedir. Devlet, vergi modellerini güncelleyerek bu sorunları ele almalıdır. Bu şartlar altında, çalışanların işletmelerden daha fazla vergi ödemesinin adil olup olmadığı sorgulanmalıdır.

Türk turizminin diğer sorunları

Sorunları ortaya atıp çekildiğimi düşünmeyin, çözümler sorunların içinde saklıdır, yeter ki çözülmek istensin.

1. Mevsimsellik: Türk turizmi, büyük ölçüde yaz sezonuna dayanıyor. Mevsimsel yoğunluklar, yılın diğer dönemlerinde gelir düşüşüne ve istihdamda belirsizliğe yol açmaktadır.

2. Aşırı turizm: Özellikle popüler destinasyonlarda aşırı turist akını, yerel halkın yaşam kalitesini düşürmekte ve çevresel sorunlara yol açmaktadır. Bu durum, ekosistemleri tehdit etmekte ve doğal kaynakların hızla tükenmesine neden olmaktadır.

3. Çevresel sürdürülebilirlik: Doğal kaynakların kötü yönetimi, atıkların kontrolü ve çevre kirliliği gibi çevresel sorunlar, turizm sektöründe baş gösteren önemli bir meseledir.

4. Altyapı yetersizlikleri: Bazı bölgelerde turist yoğunluğuna uygun altyapı ve ulaşım hizmetleri yetersizdir. Bu durum, misafir deneyimini olumsuz etkileyerek memnuniyetsizliğe yol açabilir.

5. Küresel rekabet: Diğer ülkelerle olan rekabet, Türkiye’nin turizm pazarındaki payını etkileyebilir. Sektörün, pazarlama stratejilerini yenilemeyi ve farklılaşmayı gerektiren durumlardan biri olarak dikkat çekmektedir. Mart ayında da yazdığım gibi yanı başımızda yükselen Suudi Arabistan pazarını ciddiye almalıyız.

6. Fiyat politikaları: Turizm sektöründe yaşanan tutarsız fiyatlandırma yaklaşımları, kar marjlarının düşmesine ve hizmet kalitesinin zarar görmesine neden olabilir.

7. Pandemi etkileri: COVID-19 pandemisi, turizm sektöründe büyük kayıplara yol açmış, sağlıklı ve güvenli seyahat standartlarının geliştirilmesini zorunlu hale getirmiştir. Bu durum, sektördeki toparlanma süreçlerini uzatmaktadır.

8 .Karmaşık yasal düzenlemeler: Turizm sektörü, değişen yasal düzenlemelere tabi olduğundan, işletmeler bu değişikliklere uyum sağlamakta zorlanmaktadır.

9. Dijitalleşme ve teknolojik yetersizlikler: Dijital dönüşüm sürecinin yeterince ivme kazanamaması, birçok işletmenin pazarda geride kalmasına neden olmaktadır. Akıllı teknolojilerin entegrasyonu eksikliği, müşteri deneyimlerini olumsuz etkilemektedir. AI’ı hızla öğrenmek, hizmetlerimize dahil etmek ve çağı yakalamak zorundayız.

10. Sürdürülebilirlik adı altında yapılan yeşil yıkama: Turizm sektöründe sıklıkla karşılaştığımız yeşil yıkama (green washing) uygulamaları sektöre olan güveni sorgulatmaktadır. Otelinin bahçesinde yılda 10 kg salatalık yetiştiren işletmelerin tarladan büfeye adı altında gerçeklikten uzak pazarlama yapmasından tutun da birçok uygulama sektörün sürdürülebilirlik konusunu anlamadığının göstergesidir.

11. Turizm eğitiminin cazip bulunmaması: Mevsimsellik gibi nedenlerle yaşanan istihdam sorunu sektöre ve mesleki eğitime olan ilgiyi azaltmaktadır.

Sonuç olarak; Türkiye için turizm gelirleri son derece önemlidir. Bu sektörün varlığını sürdürebilmesi, ülkenin ekonomik istikrarı açısından kritik bir gereklilik arz etmektedir. Elimizde kalan sınırlı sayıdaki lokomotif sektöre sahip çıkmak zorundayız!

Değerli okurlar,

2025, mesleki kariyerimin 25. yılı olacak. 2000 yılında genç bir kız olarak ilk stajımı yaptığımda da turizme duyduğum sevgi halen devam ediyor. Ülkemizin geleceği için çalışmak, üretmek ve mücadele etmek hepimizin sorumluluğudur. Ulu Önder Atatürk’ün de söylediği gibi, "Vatanını en çok seven, görevini en iyi şekilde yapandır.’’

Yeni yılınızı içtenlikle kutlar; sevdiklerinizle birlikte sağlık, huzur ve mutluluk dolu bir yıl geçirmenizi dilerim. Yazılarımı okuduğunuz, katkıda bulunduğunuz, karşılaştığımızda güzel temennilerinizi paylaştığınız ve e-mail gönderdiğiniz için teşekkür ederim. Benim için kıymetlisiniz. 2025, her alanda emeklerimizin karşılığını aldığımız bir yıl olsun.

Sevgiler, selamlar.

Bir deyim vardır; “Şüyuu vukuundan beter.” Bu da bir anda sektörde hemen panik havası yarattı.

Öncelikle şunu ifade etmek gerekir; Rusya Federasyonu’ndan ülkemize gelen misafirlerin çok büyük bölümü yaz tatili amaçlı (deniz-kum-güneş) olarak seyahat etmektedirler. Bu seyahatlerin yine büyük bölümü paket turlar şeklindedir.

Paket tur; uçak, transfer ve konaklamayı içerir. Misafir bu seyahat ödemelerini bulunduğu merkezde ya peşin ya da ülkesinin tüketici/seyahat kredileri ile finanse eder. Bütçeli tatiller olduğu için genelde yanında özel harcamalar için bir miktar nakit bulundururlar.

Özetle, bahis konu potansiyelde olası bir risk yaratmaz.

Ancak Rus misafirlerde satın alma gücü düşüşleri daha fazla risk oluşturmaktadır.

Rusya-Ukrayna savaşının başladığı günden bu son günlere kadar dolar/ruble ve euro/ruble pariteleri daha fazla risk oluşturmaktadır. Keza Rus pazarında da seyahat fiyatlamasında para birimi eurodur.

Güzel beklenti ile bitirelim. Eğer Rusya-Ukrayna savaşı 2025 yılının mayıs ayına kadar sulh olursa iz o zaman talebi düşünün.

Ancak Türk turizminin ana sorunu;

- Baskılanan kur,

- Rekabette benzer pazarlara göre fiyatlama dezavantajı,

- Enflasyon sebebiyle yüksek fiyat artışları,

- Bulunamayan kalifiye ve vasıfsız işgücü.

Kanaatimce iç sorunlar daha büyük.

Rusya’ya uygulanan yaptırımlar, özellikle havacılık sektöründe ciddi sorunlar yaratmaya başladı. Boeing ve Airbus uçaklarının yedek parça tedarikinde yaşanan zorluklar, iki yıllık yaptırımların ardından daha da belirgin bir hal aldı. Rusya’nın önde gelen havayolu şirketlerinden Aeroflot da dahil olmak üzere, birçok şirket sağlam durumdaki uçakları parçalayıp yedek parça olarak kullanma yoluna gidiyor. Bu durum, uçak filolarının operasyonel kapasitesini düşürürken, Rus turistlerin yurtdışına seyahatlerini olumsuz yönde etkileyebilecek önemli bir faktör haline geldi.

Ekonomik sıkıntılar: Rublenin değer kaybı

Rus rublesi, ABD doları karşısında tarihinin en düşük seviyelerine gerilemiş durumda. Bu dramatik değer kaybı, Rus vatandaşlarının alım gücünü ciddi şekilde etkiliyor. Özellikle yurtdışına seyahat eden turistler için artan maliyetler, tatil planlarını yeniden gözden geçirmelerine neden olabilir. Türkiye gibi popüler destinasyonlara olan talepte azalma yaşanabileceği öngörülüyor.

Bankacılık yaptırımları ve ödeme sistemleri

Yaptırımların bankacılık sektörüne yönelik yeni dalgası, Gazprombank ve Çin’in ödeme sistemi UnionPay’i de kapsayarak Rus turistlerin yurtdışındaki harcamalarını ve banka havalelerini daha da zorlaştırdı. Bu gelişme, Rus vatandaşlarının Türkiye’deki tatilleri sırasında ödeme ve finansal işlemlerle ilgili sıkıntılar yaşamalarına neden olabilir.

Siyasi gerilimler ve bölgesel ilişkiler

Türkiye ile Rusya arasındaki siyasi ilişkiler, özellikle Suriye meselesi üzerinden yeni bir gerilim hattına girebilir. Türkiye’nin muhalifler ile ilgili tutumu, Rusya tarafından takip ediliyor. Bu tür siyasi gerilimler, Rus turistlerin Türkiye’ye yönelik algısını olumsuz etkileyebilecek bir diğer faktör olarak öne çıkıyor.

2025 yılında beklentiler

Tüm bu unsurların birleşimi, 2025 yılında Rus turistlerin Türkiye’ye olan ilgisinde bir düşüş yaşanabileceğine işaret ediyor. Havacılık sektöründeki tedarik sorunları, ruble’nin değer kaybı, bankacılık yaptırımları ve siyasi gerilimler, bu potansiyel düşüşün ana sebepleri arasında yer alıyor.

Türk turizm sektörü, bu olumsuzluklara karşı stratejik adımlar atarak ve farklı pazarlara yönelerek olası etkileri en aza indirmeye çalışabilir. Ancak Rusya’nın Türkiye turizmi üzerindeki etkisi düşünüldüğünde, bu durumun sektörde önemli bir değişime yol açacağı aşikâr.

2025 yılı, hem Türk hem de Rus turizm sektörü için zorlu bir sınav yılı olabilir.

Rusya pazarında belirsizlik ve 2025 erken rezervasyon sürecine etkileri

Türkiye turizm sektöründe erken rezervasyon kampanyaları, her yıl milyonlarca turistin tatil planlamasında kilit bir rol oynamaktadır. Ancak 2025 yaz sezonuna yönelik hazırlıklar, Rusya pazarındaki belirsizlikler nedeniyle şimdiden sıkıntılı bir sürece işaret ediyor.

2024 yaz sezonu başarısı ve erken rezervasyonun önemi

2024 yaz sezonunda, erken rezervasyon dönemi olan 15 Aralık 2023 - 31 Mart 2024 arasında, toplam satışların %45’i gerçekleşmiş ve bu başarı sayesinde sektör sezonu rahat bir şekilde atlatmıştı. Bu istikrarlı erken rezervasyon kampanyaları, turizm sektörüne önceden nakit akışı sağlarken, otel doluluk oranlarının planlanabilir olmasına da büyük katkı sunuyor. Ancak 2025 için bu dengelerin bozulma riski var.

Rusya’daki belirsizlikler ve tatil kararına etkisi

Rus turistler, 2025’te yaptırımlar, ekonomik baskılar ve siyasi gerilimler gibi nedenlerle tatil kararlarını daha temkinli bir şekilde alabilir. Ruble’nin değer kaybı, ödeme sistemlerindeki sorunlar ve artan otel maliyetleri, Rus turistlerin tatil planlamasını zorluyor. Bu durumda erken rezervasyon kampanyalarına olan ilginin azalması ve son dakika tatil kararlarının ön plana çıkması muhtemel görünüyor.

Kriz ortamında, Rus turistler genellikle son dakika satışlarına yönelerek daha avantajlı fiyatlarla tatil yapmayı hedefliyor. Bu durum, sektör açısından iki önemli dezavantajı beraberinde getiriyor:

1.Planlama Zorluğu: Oteller ve tur operatörleri, erken rezervasyon eksikliği nedeniyle sezon planlamasında belirsizlik yaşayabilir.

2.Gelir Kaybı: Erken rezervasyon fırsatlarıyla sağlanan öngörülebilir gelir akışı, son dakika satışlarında ciddi şekilde azalabilir.

2025 sezonu için çözüm önerileri

Rusya pazarında erken rezervasyon kampanyalarının başarıya ulaşması için sektör, belirsizlikleri göz önünde bulundurarak daha esnek ve çekici stratejiler geliştirmelidir:

*Fiyat Esnekliği: Dinamik fiyatlandırma ve daha fazla indirim sunarak erken rezervasyonları cazip hale getirmek.

*Ödeme Kolaylıkları: Ödeme erteleme, taksitlendirme veya rubleye sabit fiyat garantisi gibi çözümler sunmak.

*Alternatif Pazarlar: Belirsizliklere karşı, diğer pazarların potansiyelini artırarak Rusya’ya olan bağımlılığı azaltmak.

Sonuç

2025 yaz sezonu, Rusya pazarında yaşanan belirsizlikler nedeniyle Türk turizm sektörü için zorlu bir döneme işaret ediyor. Erken rezervasyon kampanyalarının doğru bir şekilde planlanması, sektöre önümüzdeki sezon için destek olabilir. Ancak Rus turistlerin kriz ortamında son dakika tatil kararlarına yönelmesi, sektör için önemli bir dezavantaj oluşturabilir. Bu nedenle, turizm sektörünün proaktif ve yenilikçi çözümlerle bu dönemi en az kayıpla atlatması kritik önem taşıyor.

Bundan dört gün önce Suriye'nin Halep kentine saldırı başlatan Heyet Tahrir’uş Şam (HTŞ) isimli terör örgütü, kentin önemli bir bölümü ile Halep Havalimanını ele geçirdi. El Kaide'nin devamı olan HTŞ, Suriye'de bir iktidar değişikliği hedeflediğini gizlemiyor.

Terör örgütünün başlattığı saldırı sonrası Suriye ve Rusya, örgüt militanlarının bulunduğu bölgelere dönük bombardıman başlattı. Kuvvetle muhtemel, Halep'te kontrolü tekrar sağlamaya dönük büyük ölçekli bir karşı saldırı da başlatacaklardır. Savaş; şiddet, katliam, sefalet, göç demektir ve savaştan kaçanların büyük oranda göç edeceği ülke de bellidir; Türkiye.

Öte taraftan bu savaşın bir ucu Türkiye'nin önde gelen iki turizm pazarına, Rusya ve İran'a, dokunuyor. Zira her iki ülke de Suriye'nin askeri, ekonomik ve siyasi alanda müttefikleri. Hem 2024 yılının ilk 10 ayında bu iki ülkeden Türkiye'ye 9 milyon misafir geldiğini hem de 2015 Rus uçağı krizini hatırlatmakta fayda var.

Hatırlanacağı üzere Türkiye 24 Kasım'da Rusya'ya ait bir savaş uçağını, hava sahasını ihlal ettiği gerekçesiyle, düşürmüş ve uçağın pilotu militanlar tarafından öldürülmüştü. Bunun üzerine Rusya hem Türkiye ile olan vizesiz rejimi askıya almış hem de Türkiye'ye dönük charter uçuş yasağı getirmişti. 28 Ağustos 2016'da kaldırılan yasak sonrası uçuşlar yeniden başlasa da, Türkiye 2016 yılını Rusya'da yüzde 76,26 (2,8 milyon) ziyaretçi kaybı ile kapatmıştı.

Bu nedenle başlayan yeni savaş Türkiye için hem İran ve Rusya ile olan ilişkilerini dinamitleme hem yeniden bir göçmen akınına uğrama hem de sınırlarımıza yakın bölgelerde yaşanacak terör olayları ve çatışmalarla anılmamıza neden olacak bir potansiyel taşıyor. Daha önceki savaşlarda yaşanan barbarlıkları ve insanlık dışı görüntüleri hatırlamakta fayda var.

Türkiye'nin güney sınırı, PKK'nın Suriye uzantısı YPG'den El Kaide'nin devamı Heyet Tahrir’uş Şam'a, Türkistan İslam Partisi'nden Sultan Murat Tugayları'na kadar onlarca silahlı örgüt için 'güvenli bölge'ye dönüşmüş durumda. Bunların buralarda bulunması ve de-facto olarak belli bölgeleri kontrol etmeleri hem Türkiye'nin hem Suriye'nin hem de genel olarak bölgenin güvenliği için tehdit oluşturuyor. En büyük tehdit ise, 60 milyon turist, 60 milyar dolar gelir hedefi bulunan turizm sektörüne yönelik.

Gezginler diyelim aslında hippiler, yolculuklarına Londra'da başladılar. Manş Denizi'ni geçerek feribotla Belçika'ya ulaşmak üzere bu efsanevi maceranın ilk parkurunu gerçekleştirdiler. Otobüs daha sonra Batı Almanya'nın Rhineland bölgesinden, Avusturya'nın doğal dağlarından ve o zaman Yugoslavya ve Bulgaristan'ın Balkan topraklarından geçerek Türkiye'ye ulaşmadan önce inanılmaz bir manzara cümbüşü sunan doğanın eklektik bir bölge karışımından geçtiler.

Söz konusu otobüs, Avrupa ile Asya arasındaki bir geçit olan İstanbul'dan macerasının aslında Asya ayağına başladı. İran'ın çöllerinden ve antik kentlerinden, Afganistan'ın engebeli arazisine ve Pakistan'ın kaotik sokaklarından geçerek nihayetinde hareketli, Hindistan’ın hala en entellektüel metropolü Kalküta'ya ulaştı. Dönüş yolculuğu ile bu seyahate bakarsak aslında 50 günden fazla süren bir otobüs yolculuğundan bahsediyoruz.

Önemli olan şunun farkında olmak, bu sıradan bir otobüs yolculuğu değildi. Özel yapım olarak tasarlanan otobüs konfor ve uzun mesafeli yolculuklar için yeniden tasarlanmıştı ve günümüzün bazı karavanlarına rakip olabilecek olanaklar seyahatte sunuyordu. Ranzalar, mutfak, tuvaletler, gözlem güvertesi ve hatta bir müzik sistemi ile donatılmış olan otobüs, kendi kendine yeten bir mobil topluluk olarak ifade edilebilir. Miyazaki’Nin “howl's moving castle” çizgi romanında yer alan uçan şato gibi, her şeyin var olduğu bir düzen.

Yemekler otobüste servis ediliyordu. Söz konusu gezi, alışveriş ve dinlenme için duraklar sunarken, yolculara bir “kara macerası” hissi veriliyordu. Kendinizi bu özel yapım otobüste, dünyanın kalbine doğru ilerleyen bir 'kara yolculuğu' yaparken hayal edin. Ben inanılmaz heyecan duyuyorum bunu kaleme alırken. O tarihlerde kendinizi İstanbul Kapalıçarşı'nın labirent gibi sokaklarında gezinirken, havaya kızarmış kuzu eti ve baharat kokusu sinmiş bir ortamda olduğunuzu hayal edin. Daha sonra eviniz olan otobüs Hindukuş Dağlarına (Asya'da Afganistan'ın merkezi ile Pakistan'ın kuzeyi boyunca uzanan 800 km'lik dağ sırası) tırmanırken pencereler Afgan yaylalarının keskin havasına açıldığını düşünün. Geceleri, bir yıldız gölgesinin altında, Ravi Shankar'ın sitarının tınıları otobüsün müzik sisteminden süzülerek Tac Mahal rüyalarınızı taçlandırabilir.

Aslına bakarsanız bu sadece bir ulaşım aracı değil, gezici bir deneysel kültürel heyecan. Bu seyahatte yolcular yemeklerini, hikayelerini ve deneyimlerini paylaşır, milliyet ve geçmişi aşan bağlar kurarlardı. Din, ırk, renk, kültür bir tarafa bırakılıp insanlık üzerine yoğunluk verilirdi. Belki de kendinizi macera arayan genç bir sırt çantalı gezginle ya da eski İpek Yolu tüccarlarının adımlarını takip eden deneyimli bir kaşifle sohbet ederken bulabilirdiniz. Bunun manevi tatmini pahabiçilmez olsa gerek.

Eminin fiyatı merak edenler vardır. Yaptığım araştırmalara göre 1957'deki başlangıcında, bu olağanüstü maceranın bedeli o zamanlar 3,269 Amerikan dolardı (enflasyona göre ayarlanmış). Yaklaşık iki ay boyunca ulaşım, tam pansiyon yemek ve konaklamanın da dahil olduğu düşünüldüğünde bence hiç fena bir tutar değil. Bu bedel daha sonra 1971'de 2,796 dolara düşürülmüş.

Öte yandan bu maceracıları taşıyan araç başlı başına bir mucizeydi. Devasa bir makine, muhtemelen bir Bedford SB, özel olarak ranzalar, kompakt bir mutfak ve hatta panoramik manzaralar için bir izleme güvertesi ile donatılmıştı. Bedford SB, Bedford Vehicles tarafından üretilen ve 1950'de tanıtılan ön motorlu bir otobüs şasesiydi. İngiltere'de Birleşik Krallık Ordusu, Hava Kuvvetleri ve Kraliyet Donanması tarafından sıklıkla kullanıldı ve 36 yıl boyunca üretilerek dayanıklılığını kanıtladı. Yeni Zelanda Demiryolları Yol Hizmetleri, bu modeli en büyük operatörü olarak benimseyerek yaygın kullanım sağladı. SB modeli, sürücü koltuğunun motorun yanında ve ön aksın altında yer aldığı ilk "forward control" (ön kontrol) tasarıma sahipti.

Açıkçası tekerlekler üzerinde kendi kendine yeten bir dünyaydı, insan yaratıcılığının bir gururu. Ancak bu iddialı rotanın zorlukları da yok değildi. Balkanların dar dağ geçitlerinde gezindiğinizi ya da İran çölünün ortasında patlak bir lastikle uğraştığınızı düşünün. Oldukça zorlayıcı olabileceği aşikar.

Daha da önemlisi her ne kadar o zaman vize kavramı olmasa bile sınır geçişleri tamamıyla bir muammaydı. Her birinin kendine özgü bürokratik engelleri ve kültürel tuhaflıkları vardı. Yine de bu beklenmedik aksaklıkların hepsi maceranın bir parçasıydı ve yol boyunca örülen anıların nakışına katkıda bulunuyordu. Yol boyunca uğranılan duraklar bir gezginin hayalindeki güzergahı andırıyordu: Salzburg ve Viyana'da alışveriş yapmak, İstanbul'un tarihine dalmak, Tahran'daki Gülistan Sarayı'nın ihtişamına hayran kalmak ve Kabil'in antik çarşılarında dolaşmak. Hindistan'a varıldığında yolcular Agra'daki Tac Mahal gibi ikonik simge yapılarla karşılaşırken; kutsal Varanasi şehri gibi dünyada bir başke benzeri olmayan ortamlara şahit oldular.

Yolculuk, bireysel seyahat tutkusuna hitap etmesinin ötesinde, daha geniş tarihsel akımları da yansıtıyordu. 1960'lar ve 1970'ler boyunca bu rota, macera ve ruhani aydınlanma arayan karşı kültür gezginlerini cezbetti ve gelişmekte olan hippi hareketinin habercisi oldu. Bu, Batı toplumunun yapılandırılmış sınırlarından Doğu'nun algılanan özgürlüğüne ve gizemine doğru karadan bir kaçıştı. Modern jet seyahati ve anlık iletişim çağımızda, daha yavaş, daha bilinçli yolculukların cazibesini unutmak kolaydır. Londra-Kalküta-Londra otobüs seferi sadece bir varış noktasına ulaşmakla ilgili değildi; zamanın ve mesafenin akışına kendini kaptırmakla ilgiliydi. Manzaraların, kültürlerin ve karşılaşmaların bir senfonisiydi; insanın keşfetme, bağlantı kurma ve öğrenme arzusunun bir kanıtıydı.

Artık tarih sayfalarında olan bu kara macerası, seyahatin gerçek özünün sadece ziyaret ettiğimiz yerlerde değil, kalkış ve varış arasında ortaya çıkan dönüştürücü deneyimlerde yattığını anımsatıyor hepimize.

1970'lerin ortalarına gelindiğinde, değişen jeopolitik koşullar ve hizmetin sürdürülmesinin artan maliyeti bu kara macerasının uygulanabilirliğini aşındırmaya başladı. Ve maalesef Hindistan'da meydana gelen yıkıcı bir kaza özel yapım otobüse onarılamaz bir hasar vererek operasyona son darbeyi vurdu. Bir zamanlar her gezginin hayalı olan bu kara macerası Afganistan ve İran gibi bölgelerde artan istikrarsızlığın yanı sıra hava yolculuğunun artan hakimiyetinin kurbanı oldu.

Daha sonra Hippi yolu (namıdiğer ot yolu) 1978'de Sovyetler Birliği'nin Afganistan'ı işgal etmesiyle aniden sona erdi. Zaten daha sonra 1979'da İran'da Ayetullah Humeyni İslam devrimi oldu ve he rşey ansızın durdu. Her ne kadar Hindistan'daki Goa gibi yerler popüler güzergahlar olmaya devam ettiyse de, oraya karayoluyla ulaşmak artık imkansızdı.

Bugün, Londra-Kalküta-Londra otobüs yolculuğu, bunu deneyimleyecek kadar şanslı olanların anılarında yaşamaya devam ediyor. İnsanoğlunun keşif ve bağlantı kurma ruhunun bir kanıtı olarak tarihe çeltik atmış durumda. Farklı toprakları ve kültürleri çok az modern yolculuğun taklit edebileceği bir şekilde birleştiren küresel seyahat tarihinde eşsiz bir bölüm olmaya devam ediyor. Bu otobüs yolculuğu karadan keşfin altın çağının nostaljik bir hatırlatıcısı olarak mazide duruyor. Modern seyahat daha hızlı ve daha rahat hale doğru evrilirken, bu destansı kara yolculuklarını karakterize eden romantizm ve tesadüflerin bir kısmını kaybetti.

Londra-Kalküta-Londra otobüs seferleri ulaşımdan çok daha fazlasını temsil ediyordu; kültürler arasında bir köprü, kişisel dönüşüm için bir katalizör ve bazen yolculuğun kendisinin varış noktası olduğunu hatırlatıyordu. Anlık memnuniyet ve hızlı uçuşlar çağında, belki de dünyayı deneyimlemenin bu daha yavaş, daha bilinçli yollarını hatırlamakta yarar var. Bu olağanüstü otobüs hizmetinin mirası, sadece ziyaret ettikleri yerleri değil, aynı zamanda bu yerler arasındaki mekanları ve kültürleri de anlamaya çalışan gezginlere ilham vermeye devam ediyor. Londra-Kalküta-Londra otobüs yolculuğu sadece coğrafi bir keşif değildi; zaman içinde bir yolculuktu. 1950'lerin sonlarında Avrupa hala İkinci Dünya Savaşı'nın yıkımının tozunu atarken, yeniden inşa çabaları sürüyordu ama endişeler devam ediyordu. İşte bu kara yolculuğu, Doğu ile Batı arasında yeniden ortaya çıkan bir bağlantıyı, yakın zamanda bölünmüş bir dünya üzerinde geçici bir köprüyü simgeliyordu. Ve 1960'lardan 1970'lere geçerken, rota gelişmekte olan karşı kültürle iç içe geçti. Batı toplumunun algılanan kısıtlamalarından Doğu mistisizminin cazibesine doğru karadan bir kaçış olan 'Hippi Yolu'nun önemli bir arteri haline geldi.

Çok sevdiğim Beat şairi Allen Ginsberg gibi isimlerin yazılarından etkilenen düşünürler ve araştırmacılar, bu yolculuğu aydınlanmaya doğru bir hac yolculuğu olarak benimsediler. Ancak bu özgür ruhlu keşif dönemi sürdürülebilir olamadı…

1.Karbon tarafsızlığı

Yenilenebilir enerji kullanımının yaygınlaştırılması ve artırılması, enerji verimliliği, yeterli önlemlerle sera gazı emisyonlarının azaltılması.

2.Sürdürülebilir uygulamaların tanıtımı

Tüm ve tek kullanımlık plastiklerin azaltılması, sürdürülebilir ulaşımı teşvik etmek ve çevre dostu tedarikin benimsenmesi gibi sürdürülebilir uygulamaların teşvik edilerek yaygınlaştırılması.

3.Erişilebilirlik ve kapsayıcılık

Evrensel kapsamda, fiziksel yetenekler veya sosyo-ekonomik geçmişlere bakılmaksızın, gençliğe, kadınlara ve az temsil edilen gruplara odaklanmak.

4.Miras ve süreklilik

Yerel sürdürülebilirlik girişimlerini destekleyerek ve devam eden iklim eylemi için uzun vadeli altyapı ve kapasite geliştirmeye yatırım yaparak gelecek için olumlu bir miras bırakılmasına katkı. 

5.Şeffaflık ve hesap verebilirlik

Karar verici mekanizmalarda şeffaflık ve her türlü taahhütler için hesap verebilir, rekabet ve icatlarla yeni fikirleri koruyan ve sürdürülebilirlik hedeflerine yönelik ilerlemelerin kayıt altına alınması.

6.İşbirliği ve ortaklıklar

İklim değişikliğini ele almak ve sürdürülebilirliği ilerletmek için hükümetler, kuruluşlar, sivil toplum ve özel sektörle ortaklıkların teşviki.

7.Herkes için güvenlik

Tüm varlıklar için sağlık, güvenlik ve refaha öncelik veren projeler, uygulamaların ortaya çıkartılması ve yasal dayanaklar ile alt yapının sağlamlaştırılması.

Toplantıda, toprak ile ilgili evrensel düzeyde dikkat çekici çalışmaları ve toprakla ilgili vakfı olan renkli bir sima, Sadhguru ilginç ve bilgilendirici konuşma yaptı. Özet olarak vurguladığı maddeleri aşağıya çıkardım. Ayrıca eğlenceli konuşmayı https://www.youtube.com/watch?v=JBp4RkqfCmc adresinden izleyebilirsiniz.  

*İnsan bedeni ile toprağın ilişkisi ve ortak paydaları,

*İklim krizinden bahsedildiğini ancak toprak krizinin de ölümcül olduğunu,

*Toprak hasarlarını giderip zenginleştirildiğinde insanların göç etmeyeceğini,

*Kendi ülkelerinde elde ettikleri zenginlikle yaşayabileceklerini,

*Bu konularda politikacıların yetersiz olduklarını, her 4-5 yılda sadece seçilmek için çalıştıklarını,

*Ülkeler bazında değil küresel anlamda ama tüm insanların farkında olarak takipçi olmalarını,

*Dünyada toprağın ve arazilerin sahibinin olmadığı ve bunun bir miras olduğunu,

*Nesillerin birbirine daha iyi şartlarda toprakları devretmelerinin öneminden bahsediyor.

COP29 ana tema olarak barış ve iklim eyleminin önemini vurgulayan aşağıdaki taahhüt maddelerini belirlemiştir:

*Küresel Enerji Depolama ve Şebeke Taahhüdü

*Yeşil Enerji Taahhüdü: Yeşil Enerji Bölgeleri ve Koridorları

*Hidrojen Beyannamesi

*İklim Eylemi İçin Su Hakkında Beyan

*Dayanıklı ve Sağlıklı Şehirler İçin Çok Sektörlü Eylem Yolları (MAP) Bildirgesi

*Yeşil Dijital Eylem Beyannamesi

*Organik Atıktan Metan Azaltma Hakkında Bildirge

*Turizmde Geliştirilmiş Eylem Hakkında Beyan

İlgi alanımız olan turizm için sektörel hedefleri içeren sektördeki emisyonları azaltarak ve dayanıklılığı artırarak sürdürülebilir uygulamaları teşvik edecek planlar yanında sektör ağında şeffaflığı artırıcı, turizmde sürdürülebilir gıda sistemleri için uygulanabilir plan ve projeler sağlamak hedefi seçilebilir.

Genel olarak bu toplantının fayda değerlendirmesi olarak bir araya gelen onca hükümet ve yetkili temsilcinin küresel kapsamlı yapılacaklar listesine sadece paradan sakınmak olarak baktıkları sonucu bu işlerin daha teknik ve farklı bir şekilde ele alınması gereğini ortaya koymaktadır.

Dünyadan kopmamak ve yerel medyanın ilgi alanında sadece yandaşlıkla ele alınan bu tür etkinlikler asıl olarak sektörel kapsamda tartışılması gerekiyor. Bu konuda katkı sunacak sivil örgütlere ve maddi kaynak yaratacak finansal kurumların da işin içinde olması önemli. Geçen yıl yapılmış olan toplantıyla ilgili yazımı aşağıdaki linkten okuyup geçen yıldan bu güne kadar bir yıl içinde ne yapılıp/yapılmadığını kendiniz değerlendirebilirsiniz.

https://www.turizmguncel.com/makale/cop28-ardindan

Umarım iyisinizdir. Bugün sizlerden özür dileyerek, geçtiğimiz ay kendi başımdan geçen şahsi bir olayı sizlerin de başına gelmemesi adına aktarmak istedim. Ancak bundan da ziyade Dubai’de yaşadığım rezaletin Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) Dubai Türk Başkonsolosluğu misyonunda ele alınışını – yani Arapça bilen tek bir kişi yok mu acaba o misyonda?- ve daha sonra İstanbul’a dönüşte, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) İstanbul Başkonsolosluğu tarafından ele alınışını açıklamak isterim.

14 Eylül 2024 tarihinde, arkadaşımla birlikte Dubai'ye ulaştım. Her ne kadar 3 ya da 4 defa daha önce BAE'ye gitmiş olsam da, arkadaşımın ilk defa girişi olacağı için, elektronik vize işlemlerimden geçmek yerine, kendisine eşlik etme adına, yüz yüze görüşmeye gittik. Oradaki görevli, arkadaşımı kabul etti fakat bendenizi kabul etmedi. Nedeni sadece ve sadece bir ‘’S’’ harfi. Yani benim ismimin önünde INGILIZCE e-vize versiyonunda Mr yerine Mrs yazılmış ve o yüzden beni YAKLAŞIK 30 SAAT ''göçmen ofisinde'' beklettiler. İstanbul’a döndüğümde ve Sayın BAE İstanbul Başkonsolosu ile görüştüğümde, aslında e-vizemin Arapçasında zaten Mr yani Bay yazdığını belirtti. Ki ne ad- soyad doğru olduktan sonra ‘’Mr’’ veya ‘’Mrs’’ ne önemi var, o da ayrı mesele. Bu arada e-vizede fotoğraf da var.

Dubai Havalimanı’ndaki görevli bir hanımefendi benim işlemimi tamamlayacaktı ki, ‘’Rashid’’ denen Havalimanındaki bir polis bana engel oldu. Herhalde kendisinin Türklerle alakalı bir problemi vardı. Türkiye’ye döndükten sonra değerli BAE İstanbul Başkonsolosu ile İngilizce konuştuk. Kendileri son derece nazik bir beyefendi. Dolayısıyla daha sonra kendisiyle yaptığım bir görüşmede ‘’ I think what they did to you was personal’’ dedi. Yani, sadece Arapça versiyonuna baksalar dahi size kolaylıkla içeri alabilirlerdi minvalinde cümleler kullandı.

Hadi Dubaililer beni sevmedi… Peki, bizim misyon (görev) ne yaptı? Bizim Dubai’deki görevli Başkonsolosluk ne yaptı? Hiçbir şey. Eğer ki vatandaşına gelip sahip çıksalardı, beni ya ülkeye (BAE’ye)  aldırırlardı ya da pasaportumu geri verdirip, Türkiye’ye geri dönmemi sağlarlardı. 1 saat içerisinde. Bir ülke misyonu, başka ülkelerde ne için var?

Monşerler, Pazar günü olduğu için olsa gerek, bana sahip çıkmadı. 30 saat benim Dubai'de beklememe sebep oldular Dubai göçmen ofisinde. İnanılmaz derece bir soğuk var havalimanında. Zira klimalar çok iyi çalışıyor. Eğer giderseniz şahit olursunuz. Ve aşırı üşümekten hasta oldum. ''Benim bavulumu verin, üstüme bir şeyler alayım'' diyorum Dubai göçmen ofisine. Onu da kabul etmiyorlar. 

Uzun uzadıya anlatmayayım yaşadıklarımı ancak diyeceğim şudur: Sayın Cumhurbaşkanımızı dahi kaale almayan bir ''Göçmen Ofis'' - Dubai Immigration Office- ve orada bir vatandaşını dikkate almayan ve benim nazarımca vatandaşına sahip çıkmayan bir Monşer'in orada kalması bir züldür.

Bu arada şunu da söyleyeyim: Bendeniz İstanbul'a Muğla Milletvekili Sayın Kadem Mete sayesinde döndüğümde, yani döndüğüm günün sabahında, bana utanmadan bir de İngilizcesinde dahi ‘’Mr.’’ Riza Ersoy – yani MrS değil- diye bir vize yolladılar BAE makamları ve e-vize servis sağlayıcısı. Arapçası hala Mr. Yani bendeniz orada durmaya devam etsem ve o vizeyle içeri girmeye kalksam, hiçbir sorun olmayacaktı.

Şimdi gelelim Sayın BAE İstanbul Başkonsolosuna: Başkonsolos Bey beni fevkalade karşıladı İstanbul'a döndüğümde. Makamına dahi oturmadı. Beni ayakta karşıladı. Benim yanımdaki koltuğa oturdu. ''Mr. Rıza vizenize bakabilir miyim?'' dedi. Verdim e-Vize’yi. ''İnanamıyorum, bunu size nasıl yaparlar?’ dedi. Kendisine bilvesile teşekkürler ediyorum. 1 saatten fazla benimle vakit geçirdi. Sağ olsun değerli BAE İstanbul Başkonsolos Bey.

Neden teşekkür ediyorum: Zira dürüstçe ‘’E-vizenizde İngilizce versiyonda Mrs yazıyor fakat Arapça 'da Mr. yazıyor'' dedi. ‘’Oradaki memur İngilizce versiyonu kaale almayabilirdi’’ yani in English version yerine Arapçasına bakarak: ‘’They could have just ignored it'' dedi. Bunu bana ifade edecek tek kişi yok muydu Türk misyonunda? Arapça dahi bilmeyen kişilerin ne işi var Dubai Başkonsolosluğu’nda?

Peki BAE İstanbul Başkonsolosu, T.C. misyonu yani bizim Dubai Türk Konsolosluğu hakkında ne dedi: ‘’Sizin misyon bu durumu ele alsaydı, 2 dakikada bu işi çözerdi’’ dedi. Yani bu durumu, ‘’size sahip çıkarak 2 dakikada çözerdi sizin Başkonsolosu’nuz’’ dedi. Evet, bizim Başkonsolos, Pazar keyfinde olduğu için ben 30 saat ''immigration office'te o soğuk havalimanında Dubai'de kaldım. Kendilerini bilvesile tebrik ederim, harika bir iş çıkarttıkları için!

Bu arada BAE’de görevli bizim Sayın Büyükelçi’yi de aradım geçtiğimiz günlerde. Kendisi de lütfedip hala dönmedi. Vatandaşa döneceksiniz. Biz sizin hizmetkârınız değiliz. Siz bizim hizmetkârımızsınız. Ben de devlet görevinde olsam, tüm vatandaşın hizmetinde olmam gerekir. Bakınız koskoca Rusya Başkanı Putin, Türkiye’nin önderliğinde Ukrayna- Rusya esir takasında dahi havalimanına gidip, kendi vatandaşlarını çiçeklerle karşılıyor. 

Bir monşer vatandaşına sahip çıkmazsa ne işi var o misyonda?  Bunu bana biri açıklasın. Bana BAE İstanbul Başkonsolosu'nun gösterdiği ilgiyi, kendi misyonum göstermiyor? Böyle bir şey olur mu? Kabul etmiyorum.

Uzun lafın kısası; böyle bir misyona yazıklar olsun. Bu yaşadıklarımdan sonra lafımı esirgeyecek de değilim. 

Bu yaşadıklarımdan sonra benim yaşadığım duruma bazı yorum yapan aklı-evvellere de bilgi olsun diye yazıyorum: Bendeniz 4 ila 4,5 sene Amerika’da kaldım. Yani ilk defa yurtdışına çıkıyor değilim. Ki bayağı ülkelerde ve o ülkelerin birçok şehirlerinde dolaşmış biriyim. Ayrıca yüksek lisans yaptım yurtdışında çok iyi bir üniversitede. Ve orada da akademik kariyer açısından çok ama çok başarılı üniversitelerde okumuş, çok değerli Türk ve yabancı arkadaşlar edindim. En az 20- 25 tanesiyle hala arkadaşım, dostum. Morgan Stanley’de staj yaptım. Dünya Bankası programında tercümanlık yaptım. Ki orada tanıdığım ve 22 senedir hala dostluğumu sürdürdüğüm her siyasi partiden dostlarımı da o vesileyle tanıdım. Herhalde bir formda Mr. ve Mrs. ayrımını yapamayacak kadar geri zekâlı değilim. Ki üstüne üstlük verilen vizede traji-komik bir olay var. Tekrar edeyim: Vizenin İngilizce’sinde Mrs yazmasına rağmen, Arapçasında Mr. yazdığı halde bendenizi Dubai’ye almadılar. Arapçasında Mr. yazdığını söyleyen kişi, kendileriyle İstanbul’da buluşmamızda bana son derece saygı çerçevesinde davranan değerli BAE İstanbul Başkonsolosu Saeed Saqer’ir. ‘’Bunu size nasıl yaparlar?’’ diyen de bizatihi kendisidir. Tekraren söylüyorum; daha sonra da ‘’Mr’ olarak İngilizcesinde de doğru yazdılar.

Bir daha hiçbir Türkiye Cumhuriyeti vatandaşının böyle bir şey yaşamaması adına yazdığım bir yazıdır. Oradaki görevli monşerler, gereğini yapacaklar. Bu arada, bana isnat edebilecekleri tek bir suç yoktur. Olamaz. Zaten ben kendim de suç işlemekten korkarım, Allah’ıma bin şükür. Ben hayatımda bu kadar küçük düşürüldüğüm bir seyahat yaşamadım. Ve bendeniz bunu KABUL ETMIYORUM. Gerekli makamlara da yazdım. Umarım monşerler gereğini yaparlar. Hiç zannetmem ama bilmem anlatabildim mi? 

Saygılarımla,

İşgücü maliyetleri 2024 yılına yüzde 50-55 artışla başlamış olmasa da, süregelen yüksek enflasyonun satın-alma gücünde yarattığı kayıp nedeniyle turizm sektörü, yüksek sezon başlangıcında veya sezon ortalarında işgücünü ilave özlük hakları ile desteklemek zorunda kaldı Bu arada Rusya – Ukrayna pazarlarındaki beklenti bir önceki yılın rakamları olarak ajandalarda yerini almış, gözler Avrupa pazarına dikilmişti. İhmal edilen, yavaşlayan veya gelişen Avrupa pazarlarında konsantrasyon artırılmış kayıplar bu pazarlardan telafi edilmeye çalışılmıştır. Gözler hep kurlarda olmuş yüksek sezon başlangıcında veya yaz ortasında kurlarda yukarı yönlü hareket olması ve maliyetlerin dengeye geleceği beklenilmiştir.

Ancak bu beklenti uygulanan para politikası paralelinde gerçekleşmemiş maliyet artışları, kur artışlarının ve reel fiyatlama artışlarının (döviz bazlı ürün fiyatlaması) altında kalmış ortalama olarak operasyonel gelirlerde (GOP) önemli kayıplar yaşanmıştır. Ancak nakit akışı bir şekilde devam etmiş bu operasyonel gelir / karlılık kaybı göz ardı edilmek zorunda kalınmıştır. Çünkü nakit akışı öncelik olmuştur. 2024 yılı yaz aylarında Avrupa merkezli uzun süreli uluslararası spor etkinlikleri ve sektörel sorunlar nicelik riski yarattı. Doluluk sorunları yaşandı akabinde toparlanma başladı. Yüksek sezonda rakamlar bir önceki yılın aynı dönemine göre niceliksel olarak yüzde 6,6 büyüme ve 13,1 milyon kişi / dönem olarak gerçekleşti. (Bu rakam sadece yabancı misafir girişlerini içermektedir.)

2024 yılı sonu itibarıyla enflasyonda beklentiler yüzde 44-46 bandına oturmuş durumda gerek TCMB gerekse reel piyasa aktörleri son günlerde bu rakamlar etrafında tahminler yapmaktadırlar. 2024 sonu itibarıyla, USD/TRY beklentisi 36-38 bandında, EUR/USD paritesi 1,07 – 1,08 olarak tahmin edilmektedir. 2025 yılında da mevcut para politikasının etkilerinin devam edeceği, döviz kuru / parite ve enflasyon sektörü etkilemeye devam edecek. Ayrıca özellikle ABD seçimleri sonucu ABD / Avrupa arasında karşılıklı ticari müeyyidede korumacı politikalar Avrupa’nın güçlü ekonomilerinde durgunluk yaratacağı tüketim alışkanlıklarında değişim, tasarruf eğilimi bir potansiyel risk olarak 2025 yılı performansını etkileyebilir. Görece döviz bazında yüksek kalabilecek paket tur fiyatları (kur baskısı ile yüksek oranlı fiyat artırmak zorunda kalacak olan sektör) orta / orta üst segment konaklama tesislerini doluluk olarak zorlayacaktır. Yine sezon ortasında yüksek oranlı indirimler/iskontolar gündeme gelebilir. Kur baskısının yanında yeni ABD seçimleri sonucu uygulanacak ekonomik politikaları ve korumacı politikalar güçlü dolar yılını yaşatabilir bunun sonucu EUR/USD yaz aylarında 1,03-10,4 bandında geri çekilebilir. Bu parite sektörde ilave riskler oluşturur.

2025 yılında mevcut para ve maliye politikasının devam ettiği konjonktürde varsayımlar

*2024 sonu Enflasyon beklentisi yüzde 44-46 civarında olup 2025 yılı için TCMB yüzde  21 (alt limit) öngördü, piyasa aktörlerinin beklentisi yüzde 25-30 civarındadır.

* Asgari ücret artış beklentisi yüzde 30 civarı,

*2025 için USD/TRY tahminleri (yazar görüşü) dönem sonları; USD/TRY Birinci çeyrek 37-38,  ikinci çeyrek 40-41, üçüncü çeyrek 42-43, dördüncü çeyrek 45-46 ( EUR/USD parite ortalama 1,07) OVP'de yer alan verileri göre USD/TRY 2025 yılında ortalama yüzde 26 civarında artış gösterecek.

*Borçlanmada kısa vadeli ticari kredilerde TL faizlerin 2025 yılının ilk çeyrekten sonra yüzde 40-42 bandında olacağını ikinci çeyrekten sonra ise yüzde 35-40 bandında seyredeceğini tahmin etmekteyim. Yatırım ve yabancı para cinsi krediler ikinci çeyrekten sonra daha kabul edilebilir oranlara inebilir. Özellikle EUR cinsi krediler ECB para politikası gereği ikinci çeyrekten sonra EURİBOR 6 ay yüzde 2'lere yakın inebilir. Bu durum fonlama maliyetlerini olumlu etkiler. Geçen yıl ortalamaların yüzde 4’ler olduğu düşünülürse oldukça iyi bir fonlama maliyetinin EURİBOR endeksli kredilerde düşüş göstereceği öngörülmektedir.

2025 yılında sektörün operasyonel işlerin yanında parasal işlerde de yoğun bir gündemi olacak gibi görünüyor. 2025 yılında gerek iç gerek dış sosyo-ekonomik oynaklıklar ve jeopolitik olaylar sektörü yorabilir.

Turizm sektörü birçok krizlerden başarılı bir şekilde çıkmayı başarmıştır. Son derece dirençlidir. Kırılganlıklarda eski yıllara göre daha dirençlidir. Ancak güvenlik ve sosyo-ekonomik olaylara en hızlı olumlu olumsuz tepki veren bir sektör konumundadır. Bu durum da tüm aktörlerin bildiği bir gerçektir. Sağlam ve güçlü bankacılık sistemi turizm sektörünün en önemli finansal güvencesi olup desteği devam etmektedir. Mali durumu kabul edilebilir, fizibilitesi rasyonel ve üst yönetim kadroları güçlü olan kuruluşlar / projeler finansman bulabilmektedir. Ayrıca fonlama maliyetleri geri çekilmeye başlamıştır. EUR bazlı fonlama 2025 yılı ortalarlarından itibaren daha makul seviyelere gelecek olup  ECB’nin faizleri düşürmesi ile fonlama maliyetleri (EURİBOR + spreadlar ) daha kabul edilebilir seviyelere gelecektir.

2025'te en önemli risk İsrail'de süren ve kısmı bölgesel çatışmaya dönüşen savaşın genişleme riskidir. Ayrıca iç politikada yaşanacak gerginlikler de siyasi risk olarak ajandalarda yer almalıdır. Bu riskler gölgesinde 2025 yılına hazırlanan sektör yıl boyunca temkinli olmak zorunda kalacaktır. Avrupa bölgesi ana kaynak pazar olmaya devam edecek. Sürpriz ise 2025 yılının yaz aylarına kadar ABD liderliğinde Rusya ve Ukrayna savaşının sona ermesidir. Bu durum tüm hesapların yeniden yapılmasını sağlar.

2024 yılı Mayıs – Ekim dönemi yüksek sezon rakamsal değişimleri ele alalım. (Rakamlarda kitle turizmin başkenti Antalya ili yabancı girişleri baz alınmıştır)

Bu dönemde yabancı misafir giriş sayıları ile niceliksel olarak aynı zamanda para piyasası parametreleriyle ilişkisine bakalım. Kitle turizmin yapısı gereği niceliksel hareketlilik ve mevsimsellik içermekte olup çok önemli bir potansiyel (gelirler / misafir sayıları ) yüksek sezon dediğimiz Mayıs – Ekim aylarında gerçekleşmektedir. Satış hacimlerin  / gelirlerin yaklaşık yüzde 75-80'ini bu aylarda oluşmaktadır. Oransal olarak yüksek satış hacminin bu aylarda oluşmasıyla birlikte gider kalemlerinin de çok büyük kısmı yine bu aylarda oluşmaktadır. Doğal olarak maliyetlerimiz, karlılıklarımız ve yüksek nakit akışı da bu aylarda oluşmaktadır.

Aşağıdaki tabloda, 2019 ile 2024 yılları arasında Antalya ili yüksek sezon yabancı giriş sayıları ve bazı rakamsal parametreler bulunmaktadır.

2024 yılında yüksek sezonda bir önceki yıla oranla sayısal anlamda 13 milyon 112bin kişi/dönem yabancı misafir sayısı ile yaklaşık yüzde 6,9 artış kaydetmiştir. (Gazipaşa Havalimanı girişleri hariç). 2024 yılında USD/TRY yüksek sezonda (mayıs hariç) ortalama olarak bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 24,59 EUR/TRY ise ortalama yüzde 26,38 oranında artış göstermiş. 2024 yılı yüksek sezon basit ortalamaya göre enflasyon oranı ise yüzde 60 civarındadır. Baskılanan kurlar ile enflasyon oranı arasındaki yüksek marj maliyetleri dengelemede sektörü oldukça zorlamış bunun sonucu operasyonel giderlerin oransal artışı ile GOP oranlarda yüzde 25-30 arasında düşüş yaşanmıştır. Çok önemsediğimiz parametreler arasında yer alan DOLAR/EURO paritesi ortalama 1.08-1,09 civarında seyretmiştir. Krediye erişimde seçicilik devam etmiştir.  Her şeye rağmen niceliksel beklentilere paralel sezon yaşanmıştır. Antalya ili sektörel kredide  turizm kredi stoku 5,3 milyar dolar civarındadır.

Antalya bölgesinin yüksek rekabet gücü, yüksek tesis / hizmet kalitesi ve lojistik anlamda kısa sürede ulaşılabilir bir yaz tatili destinasyonu olması ona uluslararası niceliksel bir avantaj sağlamış olsa da, bazı dezavantajlı faktörleri de göz ardı etmemek gerekmektedir.

Seyahat endüstrisi küresel dönüşüm trendinde en hızlı etkilenen sektörlerden bini. Ana trendler ve misafir beklentileri çok hızlı değişmekte bütünsel ve kişisel beklentiler artmaktadır. Turizmde bütünsellik ön plana çıkmakta olup ülke, şehir, insan/toplum, yaşam, altyapı, kültür, tarih, dijitalleşme, sosyal medya, yönetişim, sanat ve eğlence artık hep birlikte ve bütünsellik içerisinde olmak zorundadır. Gelecek bu şekillenme etrafında olacaktır. Farkındalık ne kadar kısa sürerse pozitif ayrışma o kadar güçlü olacaktır. Küresel ve ulusalda iş metotları yeni yaklaşımlar içermektedir. Yeşil dönüşüm ve dijitalleşme turizmde de yeni motto olacaktır.

Dönüşümü ve değişimi fark edip bu yönde karar alanlar organizasyon ve üst yönetim yapılarında bu değişimi gerçekleştiren kurumların ayrışacağı bir dönem yaşayacağız. Güçlü potansiyeli olan Antalya bölgesinin geleceğe umutla hazırlanması için artık değişimi ve dönüşümü başlatmak zorundadır.

“Dönüşüm, öncelikle değişim ve en önemlisi gelişim getirmelidir “

Çalışan kadın hakları: Uygulama sorunları ve çözüm yolları

Forumda, sürdürülebilir mutfak turizminin bir örneği olan Ürdün'ün "Tarladan Çatala" girişimi ve kaliteli yemek yemeyi teşvik ettiği ve geleneksel savoir-faire'i korumaya kendini adamış zanaatkârları desteklediği için tanınan Collège Culinaire de France gibi ürün kalitesini ve kökenlerini vurgulayan önemli girişimler vurgulanacak. Etkinlikte ayrıca, otantik, yüksek kaliteli mutfak deneyimleri sunmak için gastronomik köklere dayanan önde gelen bir misafirperverlik grubu olan İspanya'dan Grupo Sagardi de yer alacak. Zaten düzenleyicilerin en ağır topu yine bir İspanyol, Bask Mutfak Merkezi (BCC). Önemli katılımlar arasında, dünya çapındaki ödüllü şefler; Somos Restaurant'ın (Ekvador), Alejandra Espinoza ve Konoba Pelegrini'nin (Hırvatistan) Şefi Rudolf Stefan var.

Somut olmayan kültürel mirasın değerlendirilmesi konusundaki tartışmalar doğrultusunda, forum, destinasyon markalaşmasını geliştirmek için fikri mülkiyet ve markalaşmanın kullanımı, mutfak mirasının ve biyolojik çeşitliliğin korunması ve tüm gastronomi turizmi değer zincirini ilgilendiren otantik, sürükleyici kültürel deneyimlerin teşviki gibi temel temaları ele alacak. Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü'nden (WIPO), küresel Slow Food hareketinden ve Yaratıcı Turizm Ağından uzmanlar bu konulara değinecek.

Gıda atığı ve sürdürülebilirlik için inovasyon kavramının genişletilmesi kapsamında gıda atığının azaltması, dairesel ekonomi prensiplerinin işin içine katılması ve yerel üretim kaynaklarının teşvik edilmesi üzerine bilgi alış verişiyle “sürdürülebilirlik” temel odak noktası olmaya devam edecek.

Etkinliğin bir diğer önemli unsuru sosyal medya ve teknolojinin mutfakta inovasyon etkisi olması planlanıyor. Diğer yandan bir destinasyon imajının gastronomi ile nasıl oluşturulacağı ve şekilleneceği konusu ayrıntılı olarak ele alınacak.

Dünyada bu girişimler olurken acaba bizde neler oluyor, ne gelişimlere kapılar açılıyor? Hiç. Uzun yıllardır hep merak ettiğim tek bir soru var; bizdeki kibir yerine çalışarak yenilikleri kucaklamak yöntemi oluşsa acaba nerede olurduk? Restorandan anlamayan, konaklamayı otel odasında battaniye düzeyine indirgemiş kafalarla koca bir sektör gelişebilir mi? Dolayısıyla gelişemiyor. Hele son yıllarda dibin dibi denen meşum bir yerdeyiz. Tesis sahipleri önceleri de işten anlamazlardı ve buna rağmen bilgi ve deneyimi içeren Bağımsız Danışmanlık Hizmeti satın almazlardı, şimdi ise mafya tesislerin çoğunu ele geçirmek hevesinde. Böyle bir yapı içinde yiyecek içecek barınabilir, kültürel gelişime erişebilir mi? Mümkün değil. Bizim boşalttığımız geniş alan hemen rakipler tarafından dolduruluyor. Sonra bu çok bilenler döner, yoğurt, kebap nasıl oluyor da başka ülkelerin sembolü oluyor diye şamata yapıyorlar. Kimin yüzünüzden? 

Gastronomi bir ülkenin eskiden gelen bir yemek kültürü varsa, misafirlere ziyaret ettikleri ülkede ve yörede bu konuda zengin medeniyet ve tarihi mirası keşfetmelerine olanak sağlayan önemli bir unsurdur. Bu sayede ülkeye özel tüm ham gıda ve ürün haline getirilmiş yiyecek içecek kapasitesinin de dünyaya önerilmesi, sunulması görevini görecek dinamizme sahiptir. Buradaki kapasite aslıda devasa olanak ve fırsatlara sahiptir. Ama gören olursa! Bunun yerine yapılmakta olan bir kısım kişilerin şef havasına bürünerek ortaya atıldığı, liyakat ile belirlenmediği, yarışmalarda kendilerine verilen rolleri kesen tiplerle oyun içindeki sözde yarışmacıların saatlerce algı yönetimi yaptığı bir garip sistemin getirisi olmaz.

Son söz; eğer turizmde yeniden diriliş isteniyorsa bu kulvardaki görüşlerin tartışılarak karar alınacak tek bir STK türü yapı kapsamında sadece bir tek yıllık toplantı düzenlenmelidir. Değişik şehirlerde toplantılar, sempozyumlar, sergiler iyi de sonuç var mı? Hâlbuki yıllık sektörel toplantılarda yöntemler ve planlar görüşülerek uygulanabilir örnekler başlatılmalıdır. Örneğin, gastronomi, sağlık, açık alan medeniyet kalıntıları gibi!

Bir uyarı: Birleşmiş Milletler tarafından belirlenmiş olan 2030 Sürdürülebilir Kalkınma Gündemi ve Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri başlıca 17 adet olup asla LGBTİ+ bayrağı falan değildir. Her maddeyi dikkatli bir şekilde ele alıp bunları geliştirecek yöntemleri uygulanması için devreye almak yeterlidir.

 Hatıratın en çarpıcı özelliklerinden biri, bireysel deneyimleri daha geniş tarihsel akımlar içinde bağlamsallaştırma becerisi. Örneğin Pekin'in Menemen'deki ilk yıllarına dair anıları sadece nostaljik anılar değil, Türkiye'nin kırsal-kentsel ayrımının ve ülkenin yörüngesini şekillendiren sosyo-ekonomik gerilimlerin bir mikrokozmosu olarak hizmet ediyor. Benzer şekilde, Robert Kolej'deki öğrenci aktivizmine ve daha sonra sendikalara katılımına dair anlatıları, Türkiye'nin çalkantılı 20. yüzyıl ortalarını karakterize eden entelektüel ve ideolojik mayalanmaya dair çok değerli bilgiler sunuyor.

Yazarın işçi hakları ve işçi savunuculuğu konularını ele alışı özellikle dikkate değer. Pekin, sosyal adalet mücadelesindeki karmaşık dinamiklerin incelikli bir incelemesi lehine basit polemiklerden kaçınıyor. Fabrikalardaki ve sendika salonlarındaki ilk elden deneyimleri argümanlarına gerçeklik ve duyarlılık katarken, analitik zekası bu mücadeleleri daha geniş bir ekonomik ve siyasi güç yapıları çerçevesine yerleştirmesine olanak tanıyor.

Dahası, Pekin'in anısı, otoriterlik ve sosyal eşitsizlik karşısında angaje vatandaşlığın ve eleştirel düşüncenin önemine dair güçlü bir hatırlatma işlevi görüyor. Yazar, kendi entelektüel ve siyasi evrimini belgeleyerek, okuyucuları kendi varsayımlarını incelemeye ve zamanımızın acil meseleleriyle daha derinlemesine ilgilenmeye davet ediyor.

Dedem Koruk Yemiş... Emekçilerle Yanyana Bir Yaşam, kimlik, dayanışma ve adalet arayışı gibi temaları keşfederken, kendi kültürel ve tarihsel bağlamının sınırlarını aşıyor . Pekin'in iktidarın doğası, eğitimin önemi ve kolektif eylemin dönüştürücü potansiyeli üzerine düşünceleri, Türkiye sınırlarının çok ötesinde yankı bulacak nitelikte ve dünyanın farklı toplumlarında benzer zorluklarla boğuşan okuyucular için değerli dersler sunuyor.

Sonuç olarak Kültür Turizm’in yaratıcısı olarak tanımlanan Faruk Pekin'in anı kitabı, onun çok fazla sahnede olmayan geçmişini gözler önüne seriyor, bunu yaparken ayrıca tarihin akışını anlama ve şekillendirmede kişisel anlatının kalıcı öneminin güçlü bir kanıtı olarak duruyor. Kişisel olanla politik olanı, yerel olanla küresel olanı iç içe geçiren Pekin, aynı anda hem derinlemesine iç gözlemsel hem de son derece evrensel bir eser yaratmış. Dedem Koruk Yemiş... Emekçilerle Yanyana Bir Yaşam, sadece bir adamın hayatının anlatımı değil; katılım, empati, adalet ve insan onuru ilkelerine sarsılmaz bağlılık için açık bir çağrı.

Kariyerim boyunca özgünlüğü savundum ve sürekli olarak seyahat ürünlerinin, temaların ve konseptlerin sınırlarını zorladım. “Kavramsal harmanlama” olarak adlandırılan bir süreç olan mevcut fikirlerden ilham almak doğal ve çoğu zaman faydalı olsa da, önemli olan bu ilhamı bir kopyalama şablonu olarak kullanmak yerine daha fazla yenilik için bir sıçrama tahtası olarak kullanmaktı.

Ne yazık ki, pek çok yaratıcı alan gibi seyahat sektörü de etik dışı uygulamalardan muaf değil. Bu deneyimler hem yeni profesyoneller hem de yaratıcı alandaki köklü kuruluşlar için uyarıcı hikâyeler niteliğinde.

Örneğin, “parazit ortaklık” olarak adlandırılan olguyu ele alalım. Bu durum, belirli kuruluşların üyeleri veya liderleri ortak çıkarlar kisvesi altında gezilerinize katıldığında, ancak daha sonra platformunuzu kendi pazarlama amaçları için kullandıklarında ortaya çıkıyor. Bu davranış, iş etiği kapsamı içerisinde “fırsatçı davranış” olarak tanımlanan, kişisel kazanç için işbirliği ruhunu ihlal eden eylemleri yansıtıyor.

Bir diğer yaygın sorun da rakiplerin hızla taklit etme yeteneğidir. “The Knockoff Economy: How Imitation Sparks Innovation” adlı kitapta yazarlar Kal Raustiala ve Christopher Sprigman, bazı sektörlerin zayıf fikri mülkiyet korumasına rağmen nasıl geliştiğini inceliyor. Ancak, deneyimin ürün olduğu seyahat sektöründe, bu tür taklitler özellikle zarar verici olabilir. Bu durum, fikri mülkiyet yasalarının ya yeni oluştuğu ya da yetersiz uygulandığı gelişmekte olan pazarlarda daha da kötüleşiyor.

Bu taklidin özellikle korkunç bir biçimi kelimesi kelimesine kopyalamadır. Çok sevdiğim seyahat yazarı Pico Iyer'in belirttiği gibi, “Hız çağında, yavaş gitmekten daha heyecanlandırıcı bir şey olamayacağını düşünmeye başladım. Dikkat dağınıklığı çağında, hiçbir şey dikkat etmekten daha lüks olamaz.” Yine de bazı rakipler bu noktayı tamamen gözden kaçırıyor ve düşünceli yaratım yerine hızlı kopyalamaya odaklanıyor. Bunu da çekinmeden, süretkarca yapabiliyorlar.

Dijital çağ, tecrübeli gezginler arasında “Kendin yap yanılsaması” olarak adlandırdığım şeyin ortaya çıkmasına da neden oldu. “Kendin yap yanılgısı” terimi, bireylerin karmaşık görevleri, projeleri veya çözümleri gerekli uzmanlık, planlama veya profesyonel yardım olmadan kendi başlarına başarıyla tamamlayabileceklerine dair yanlış inancı ifade eder. Bu durum, özellikle görevin kapsamı bireyin becerilerinin ötesinde olduğunda, vasatın altında sonuçlara, zaman kaybına ve hatta maliyetli hatalara yol açabilir. Herkesin internet üzerinden uçuş, yerel hizmet ve konaklama rezervasyonu yapabileceği doğru olsa da, gerçekten zenginleştirici bir seyahat deneyiminin küratörlüğünü yapmak, yalnızca lojistiğin çok ötesine geçen bir bilgi ve beceri derinliği gerektirir. Bir seyahat tasarımcısı dokunuşu mutlaktır. Kültürel antropolog Clifford Geertz'in de belirttiği gibi, bir kültürü anlamak için “kalın betimleme” gerekir; bu da ancak derin bir etkileşim ve uzmanlıkla elde edilebilecek incelikli, bağlamsallaştırılmış bir yorum.

Bu zorluklara yanıt olarak üç yönlü bir yaklaşım öneriyorum:

1. Eğitim: Hem profesyonelleri hem de tüketicileri seyahat tasarımında özgün yaratıcı çalışmaların değeri konusunda eğitmeliyiz. Bunun için atölye çalışmaları, seminerler ve konuyla ilgili kamusal söylemler düzenlenebilir. Gerçek bir turizm okulu / akademisi kurulabilir.

2. Etik standartlar: Seyahat endüstrisi fikri mülkiyet ve yaratıcı çalışmalarla ilgili bir dizi etik standart geliştirmeli ve bunlara bağlı kalmalıdır. Dünya Turizm Örgütü (UNWTO); TURSAB (Türkiye Seyahat Acentaları Birliği) gibi kuruluşlar bu ilkelerin oluşturulmasında önemli bir rol oynayabilir.

3. Yasal koruma: Zor olsa da, özellikle gelişmekte olan pazarlarda seyahat tasarımındaki yaratıcı çalışmalara yönelik yasal korumaların güçlendirilmesi için çaba gösterilebilir. Gerçek emeğe saygının nitelendirilip onaylanması.

Bu sorunları gün ışığına çıkararak ve yaratıcı emeğe saygı kültürünü teşvik ederek, daha etik ve yenilikçi bir seyahat endüstrisi için çalışabiliriz. Bir zamanlar söylendiği gibi, “Güneş ışığının dezenfektanların en iyisi olduğu söylenir.” Yani, açık olmaktan kaybedecek hiçbir şeyimiz yok.

Sonuç olarak, her meslek, özellikle seyahat gibi yaratıcı emek içeren meslekler saygıyı, takdiri ve tanınmayı hak eder. Dijital çağda kopyalamanın görünürdeki kolaylığı, özgün çalışmanın değerini azaltmaz. Kestirme yollara başvuranlar, başkalarının emeğini taklit edenler ve kendilerine pay çıkaranlar, gerçekten de eylemleriyle yüzleşmek zorunda kalmalı.

Seyahat, bedenin olduğu kadar zihnin de bir macerası olmalı; seyahat tasarımcıları olarak işimiz sadece güzergahlar oluşturmak değil, dönüştürücü deneyimler yaratmaktır. Yarattıklarımızın bütünlüğünü kararlılıkla korumalı, ilkelerimize sıkı sıkıya bağlı kalmalı ve zanaatımıza harcanan çabayı benimsemeliyiz. Bunu yaparak sadece işimizin değerini korumakla kalmayıp, aynı zamanda küresel seyahat deneyimlerinin zengin dokusuna da katkıda bulunuruz.

Öğretmen Okulu ve kısa bir öğretmenlikten sonra İstanbul Çapa Eğitim Enstitütüsü Edebiyat Bölümü’nden mezun olan Necdet Sakaoğlu mirası, salt tarih biliminin ötesine geçerek, insan bilinci ile zamanın dokusu arasındaki derin etkileşimi somutlaştırdı. Entelektüel merakın gücünün bir kanıtı olan çalışmalarıyla bizi tarihsel anlayışın doğası üzerine düşünmeye davet etti. Osmanlı İmparatorluğu'nun zengin anlatısını keşfederken, hoca sadece geçmişi aydınlatmakla kalmadı, aynı zamanda bugünümüzü ve geleceğimizi şekillendiren, yaşayan, nefes alan bir varlık olarak tarihle ilişkimizi yeniden gözden geçirmemize meydan okudu.

1963 yılında Amasra ilçesine tarih öğretmeni olarak gelen Hoca, burada 20 yıl öğretmen ve okul müdürü olarak emek verirken tarihe ayrı bir yoğunluk vermeye başladı. Hocanın tarih yazımına yaklaşımı devrimci olmaktan başka bir şey değildi. Tarihin statik bir olgular bütünü değil, geçmiş ile bugün arasında dinamik bir diyalog olduğunu anlamıştı ve hepimizle bunu sürekli paylaştı. Yerel tarih, kent tarihi, Selçuklu tarihi, Osmanlı tarihi ve eğitim tarihi konularındaki çalışmaları ve yazıları, birbiriyle çelişen anlatıların sentezinin insan deneyiminin daha derin bir şekilde anlaşılmasını sağladığı. Necdet Hoca, sultanların ihtişamından gündelik varoluşun nüanslarına kadar Osmanlı yaşamının inceliklerini araştırarak, kendi zamanımızın karmaşıklıklarıyla yankılanan bütünsel bir resim çizdi.

Hocanın çalışmalarının felsefe taşı, tarihsel bilgiyi bilgeliğe dönüştürme becerisinde yatıyordu. Hem akademik titizlik hem de şiirsel bir duyarlılıkla bezenmiş anlatım tarzı, okuyucuları tarihi sadece öğrenmeye değil, onu içgüdüsel olarak deneyimlemeye davet etti. Bu yaklaşımı, geçmişi sabit bir olaylar dizisi olarak değil, bugünkü koşullarımızı aydınlatabilecek bir anlar bütünü olarak gören kavramını yansıtıyordu.

Dahası, hocanın bilgiyi paylaşmaya olan bağlılığı, entelektüel tevazu idealini somutlaştırmaktaydı. Sorulara açıklığı ve diyaloğa girme konusundaki istekliliği, gerçek bilgeliğin bilgi birikiminde değil, sürekli sorgulama ve keşif sürecinde yattığına dair derin bir anlayışı yansıtmaktaydı.

Hoca, Osmanlı mimarisi ve kültürel eserlerini incelerken, tarihsel deneyimin fenomenolojik yönlerine de değinmişti. Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası gibi anıtlara ilişkin betimlemeleri, salt olgusal anlatıların ötesine geçerek, algılama ve anlamanın somutlaşmış doğasına ilişkin, okuyucuları bu mekânlarla yaşanmış deneyimler olarak ilişki kurmaya davet etmekteydi.

Hocanın Osmanlı sultanları ve eşlerinin biyografileri üzerine yaptığı çalışma da iktidar, kimlik ve sosyal yapıların doğası hakkında derin sorular ortaya atıyor. Kendine has incelikli tasvirleri basit anlatılara meydan okuyor ve okuyucuları bireysel eylemlilik ile tarihsel güçlerin karmaşık etkileşimini düşünmeye davet ediyordu. Bu yaklaşımı, güç dinamikleri ve tarihsel anlatıların inşası üzerine yaptığı araştırmaları sağlamlaştırıyordu.

Necdet Sakaoğlu'nun çalışmalarının kalıcı etkisi tarihsel bilgi alanının ötesine uzanırken; geçmiş ve bugün arasında bir köprü görevi görür ve bizi insan deneyiminin sürekliliğindeki yerimiz hakkında daha derin, daha felsefi bir tefekküre davet ederdi. Onun mirası bizi tarihe pasif gözlemciler olarak değil, geçmiş, bugün ve gelecekle süregelen bir diyaloğun aktif katılımcıları olarak yaklaşmaya zorladı. Merakımızı bizleri sıkmadan sürekli kamçıladı.

Necdet Hocanın çalışmaları sadece hatırlamanın ötesine geçti; tarihle eleştirel bir şekilde ilgilenmemizi sağlayarak kolektif yolculuğumuz ve önümüzdeki potansiyel yollar hakkında daha derin bir anlayış geliştirmemizi teşvik etti. Ve sürekli bilgiyi paylaşmaya odaklandı, kendisine saklamadı. Bahçesinde bilgiyi filizlendirdi, büyüttü ve hem ortak bir sofraya taşıdı.

Sonuç olarak, hoca yaşamı boyunca yaptığı çalışmalar, felsefi derinlik ve insani empati ile beslendiğinde tarihsel araştırmanın dönüştürücü gücünün bir kanıtı olarak hafızalarımızda yerini aldı Onun mirası bizi bu keşif yolculuğuna devam etmeye davet ederken, tarihi uzak bir alem olarak değil, kendimizi ve dünyamızı anlamamızı şekillendiren yaşayan, nefes alan bir varlık olarak görmeye zorladı.

En önemli katkısı turizm alanına oldu. Gerek kitapları, gerekse Tarih Vakfı’nın İstanbul Ansiklopedisi’ne yazdığı 251 makale yalnızca turizm rehberlerine değil, tüm turizm camiasına yol gösterdi. Topkapı Sarayı, Osmanlı sultanları hala onunla birlikte geziliyor. Divriği Ulu Camisi onunla birlikte turizme kazanıldı.

Bu topraklardan sadece büyük bir tarihçi geçmedi, aynı zamanda insan deneyimini tanımlayan bilgelik ve anlayışın zamansız arayışı hafızalarımıza miras olarak filizlendirildi.

Huzur içinde uyu hocam…

Son zamanlarda Kültür ve Turizm Bakanı’nın makamını kendi menfaatleri için kullandığına dair bazı iddialar ortaya atılsa da Mehmet Nuri Ersoy’dan bu konuya ilişkin herhangi bir açıklama gelmedi. Türk siyaseti için sıradan bir durum. Bir iş insanı sektörel bilgi birikimi ve yetkinliği sayesinde makam sahibi olabilir ancak görevini kendi menfaatleri için kullandığına dair izlenimler ediniliyorsa aksini kanıtlaması gerekir.

Sektörde sık sık konuşulan, rahatsızlık yaratan bir konu var.

Ersoy’un şirketleri imtiyazlı mıdır? Adil rekabet etmekte midir?

Peki, ben soruyorum Bakanlığa sağlanan bu tek yetkililik, otel bakımından doygun olan yerlerde ormanlık alanlara yeni tesislerin yapılmasına olanak sağlayacak mıdır? Şeffaf olunacak mıdır?

Devlet kimdir?

Devlet biziz. Devlet vatandaşın kendisidir. Ancak vatandaşa ait olan alanlar vatandaştan alınıyor. Vicdanlar yaralanıyor. Bu ne zamana kadar böyle devam edecek?

Geçtiğimiz günlerde Antalya-İstanbul seferinde açık havanın ve yer yer alçak uçuşun sayesinde dağlarımızı gözlemledim. Kabaklaşmış, oyulmuş, mermer ocakları ile doldurulmuş, basamak basamak inen görüntü yüreğimi sızlattı. Doğal kaynaklarımızı zalimce tüketirken yalnızca yer altı kaynaklarımızı değil onlarca canlı türünü de yok ediyoruz. Sosyal medyaya birçok olay yansıyor lakin bir sonuç elde edilemiyor. Basında ise bu gibi haberler yer bulamıyor. Yerel gazetelerin sesini duyan zaten yok.

Madencilik faaliyetlerinin ormanlara zararı

Jeoloji Yüksek Mühendisi Tıbbi Jeoloji Uzmanı Yazar Dr. Eşref Atabey’in makalesinden derlediğim bilgileri sizlerle paylaşmak istiyorum.

Dünyada yaklaşık 1,5 milyar insan geçimini ormanlardan sağlıyor; barınma, yiyecek, yakıt ve ilaç ihtiyaçlarını bu kaynaklardan temin ediyor. Ağaçlar olmasa insan hayatı sürdürülemez, çünkü hava solunacak durumda olmazdı. Ormanların azalmasıyla toprak üzerindeki olumsuz etkiler daha da derinleşir. Ağaçlar, dünyanın oksijen üreticileri olarak bilinir. Oksijen üretirken karbondioksiti depolayarak havayı temizlerler. Ayrıca, toprak dengesini sağlamak ve hava sıcaklığını, nem seviyesini ve taşkınları kontrol etmekte hayati bir rol oynarlar. Sera etkisini azaltarak iklim değişikliğine karşı olumlu katkıda bulunurlar. Bitkiler ve okyanuslar, her yıl salınan yaklaşık 40 milyar ton karbondioksitin yarısını emmektedir. Ancak günümüzde, çok uluslu şirketler aracılığıyla yapılan madencilik faaliyetleri ormanları yok etmektedir. Kontrolsüz bir şekilde gerçekleştirilen bu faaliyetler, binlerce hektar ormanı ortadan kaldırmakta, toprak ve bitki örtüsünü tahrip etmekte, erozyonu hızlandırmakta ve su kaynaklarını kirletmektedir. Fauna ve flora da büyük zarar görmektedir.

Türkiye'de 2008-2022 yılları arasında işletmede olan toplam maden ruhsatı sayısı 250 bin 410, arama ruhsatı ise 133 bin 787'dir; bu da toplamda 384 bin 197 ruhsat demektir. 2020 yılı itibarıyla Türkiye'deki maden arama ruhsatı sahalarının toplamı 7 milyon 709 bin 205 hektara ulaşmıştır. Bu kadar geniş bir alanda orman ve bitki örtüsünün yok edilmesi kaçınılmazdır.

Çevresel etki değerlendirme (ÇED) süreçlerinde olanlar ve geçmişte faaliyet gösteren, terk edilen ocaklar göz önüne alındığında, Türkiye genelinde binlerce hektar orman alanı kaybedilmektedir ve kayıplar devam etmektedir. Ayrıca, şehirleşme ve turizm gibi faaliyetler, yeni orman alanlarının oluşturulmasına izin vermeyen alanlar yaratmakta, bu da ormanlarımızın daha da azalmasına yol açmaktadır.

Kıymetli iktidar sahipleri, sizlere soruyorum.

Gelecek nesillere karşı sorumlu hissediyor musunuz yoksa yalnızca günü kurtarmanın mı derdindesiniz?

5 Haziran 1883'te Paris - İstanbul arasındaki ilk ekspresin rayları döşemeye başlamasıyla efsane doğdu. Orient Express, Paris tren istasyonundan hareket ederek Budapeşte, Bükreş ve 2656 kilometre sonra Giurgiu kasabasına varır. O günlerde sadece iki yataklı vagonu vardı. Giurgiu'dan İstanbul'a kadar ulaşım gemilerle sağlanacaktı. Aktarmalar ve duraklamalar olsa bile bu, İstanbul'a ulaşmanın en hızlı yollarından biriydi. Önceki ulaşım araçlarının süresini en az 30 saat kısaltıyordu. O günlerde bu ekspres saatte sadece 80 kilometre hız yapabiliyordu. Ama bu yolculuğun en can alıcı noktası, seyahatin zahmetinden kurtulup keyfe dönüştürme zihniyetiydi. Seyahat etmek artık acı çekmek anlamına gelmiyordu.

Eylül 1883'te Paris ve İstanbul arasında düzenli tarifeli seferler başladı. İlk resmi seferde gazeteciler, bakanlar, güzergah üzerindeki tüm ülkelerin demiryolları genel müdürleri ve başmühendisler trene davet edildi. Ne büyük bir deneyim!

Paris'teki Osmanlı Konsolosluğu Başkatibi Osep Misak da trendeydi. Times ve Figaro gazetelerinin temsilcileri de haber için oradaydı. Nihayet Doğu Ekspresi 40 değerli konuk, 2 yataklı vagon, 1 restoran vagonu ve iki yük kartıyla Paris'ten yola çıktı. Tuna Nehri'ni geçtikten sonra üşehrine kadar Bulgar trenleri tarafından 275 kilometreülik bir mesafe kat edildi. Geriye kalan yaklaşık 250 kilometrelik deniz yolculuğu ise Austriaco Şirketi'ne ait Espero Vapuru ile gerçekleştirilmiş olup, bu yolculuk 82 saat sürmüştür. Bu süre o zamana kadar kaydedilen en kısa süredir. Bu mucize bir yolculuktur ve tarih tam da o anda yazılmıştır.

Elbette bu ilk yolculuklarda trenin tamamı kullanılmadı. Bu, 1895 yılında tüm güzergâh boyunca raylar tamamlandığında mümkün oldu. Oostende - Viyana Ekspresi ayağı, İstanbul'daki Sirkeci Tren İstasyonu'na kadar tüm yolculuğu tamamlamak için kullanıldı. 1919 yılında Alpleri geçen Simplon güzergahı yolculuğu tamamlamak için kullanıldı. Böylece İsviçre, İtalya, Yugoslavya ve Bulgaristan da İstanbul'da sona eren tüm deneyime eklenmiş oldu. Orient Express'in diğer ucu da aynı zamanda Paris'ten Londra'ya uzatıldı. Bu, Doğu Ekspresi'nin görkemli anı olarak kabul edilebilir. Şimdi adı “Simplon-Orient-Express” olarak değiştirildi.

Orient Express, tren seyahatleri tarihinde açık ara dünyanın ilk lüks tren yolculuğu olarak kabul edilir. Ama aynı zamanda komplolarla dolu en politik trendi. Ama her şeyden önce tren Güçlü Avrupa Komisyonu'nu temsil ediyordu. İlk kez sınırlar kalkmış ve ülkeler birleşmişti. Gerçi o günlerde Avrupa kendi sorunlarını yaşıyordu. Bir tarafta ülkelerin en fakiri olan Slovenya, diğer tarafta ise Büyük Britanya'nın Viktorya İmparatorluğu vardı.

Trende dönemin tüm entelektüelleri ve iş adamları batıdan doğuya ya da tam tersi yönde seyahat ediyordu. Akşam yemekleri ve öğle yemekleri sırasında konuşulan tek şey Osmanlı İmparatorluğu (Doğu'nun hasta adamı) ve daha ileride İran'dı. Yolculuklar boyunca planlar, siyasetle harmanlanmış hayaller yoğruluyordu. Savaşla birlikte tüm bunlar sona erdi. 1914'ten itibaren trenle seyahat etmek için pasaport sahibi olmak gerekiyordu.

Tabii ki trenin inanılmaz hikayeleri manşetlerden hiç inmedi. Trende seyahat eden krallar, tuvaletlerinde saklananlar, vagonlarında koşan çıplak dansçılar, ölümler, skandallar, casuslar vs. Dünyanın en ünlü treni olduğunuzu düşünün, tabii ki haber olacaksınız... Ama bu başlı başına bir konu.

Orient Express, 27 Mayıs 1962'de raylarda son kez yol alana kadar ihtişamla çalıştı.

Ve son olarak trenin konu olduğu filmlerden bahsederek yazımı bitirmek istiyorum.

1927 - Orient Express

1934 - Orient Express

1934 - I Am a Thief

1937 - Espionage

1938 - The Lady Vanishes

1939 - The Silent Battle

1943 - Orient Express

1944 - Orient Express

1948 - Sleeping Car to Trieste

1954 - Orient Express

1963 - From Russia with Love

1974 - Murder on the Orient Express

1985 - Romance on the Orient Express

1994 - Orient Express

2000 - Death, Deceit and Destiny aboard the Orient Express

2001 - Murder on the Orient Express

2004 - Around the World in 80 Days

2017 - Murder on the Orient Express

Turizmin, barış ve sürdürülebilir kalkınmanın temeli olarak kültürler arası anlayışı teşvik etmedeki önemli etkisinin kabul edildiği oranda, dünya çapında insanlar arasında barış, karşılıklı anlayış ve dostluk için yeni yöntemlerin bulunması ve uygulanması kolaylaşacaktır. Turizm tanımı ve kavramı içinde her zaman insanlar ve ülkeler arasındaki diyalog, barış, hoşgörü ve karşılıklı olarak faydalı etkileşimlerin önemini hatırlatmalıdır.

Birleşmiş Milletler Turizm için Küresel Etik Kodu tanımı yapmış, bu kavram, Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü (UNWTO) tarafından 1999 yılında kabul edilmiş, turizmin sürdürülebilir, sorumlu ve evrensel olarak erişilebilir olmasını teşvik etmek amacıyla kapsamlı bir çerçeve oluşturmuştur. Bu etik kod, turizmin olumlu etkilerini en üst düzeye çıkarmayı ve olumlu olmayan çevresel, kültürel ve toplumsal etkilerini en aza indirmeyi hedefler. Kod, hükümetler, tur operatörleri, turistler ve yerel topluluklar gibi turizmin tüm paydaşlarına rehberlik edecek bir belgedir.

Turizm için küresel etik kodunun ilkeleri nelerdir?

Etik kod, turizm sektöründeki farklı paydaşların sorumluluklarını açıklayan 10 ana maddeden oluşmaktadır. Bu ilkeler, kültürel mirasa saygı gösterilmesi, çevresel sürdürülebilirlik, yerel topluluklara fayda sağlanması ve insanlar arasında karşılıklı anlayışın teşvik edilmesi üzerinde durur. Özellikle salgın sonrası çevre ve yerel değerlerin önemi vurgusu değerlidir.

Başlıca ilkeler:

1.Turizmin insanlar ve toplumlar arasında karşılıklı anlayış ve saygıya katkısı:

*Turizm, kültürel farklılıklar arasında anlayışı ve saygıyı teşvik etmeli, hoşgörü ve barış içinde bir arada yaşamayı desteklemelidir.

2.Turizmin bireysel ve toplumsal gelişime katkısı:

*Turizm, kişisel ve toplumsal gelişime katkıda bulunmalıdır. Tüm bireylerin, özellikle kadınların, çocukların, yerli halkların ve engellilerin haklarına saygı gösterilmelidir.

3.Sürdürülebilir kalkınmanın bir unsuru olarak turizm:

*Turizm, çevrenin korunmasına, biyolojik çeşitliliğin devamına ve doğal kaynakların sorumlu bir şekilde kullanılmasına katkı sağlamalıdır.

4.Turizmin kültürel mirasın korunmasına katkısı:

*Turizm, kültürel mirasın korunmasını teşvik etmeli ve yerel halklar ile ziyaretçiler arasında kültürel alışverişi desteklemelidir. Aynı zamanda geleneksel değerler ve pratiklerin korunmasına saygı gösterilmelidir.

5.Ev sahibi ülkeler ve topluluklar için turizmin yararları:

*Turizm, ev sahibi ülkelerin ekonomik, sosyal ve kültürel refahına katkıda bulunmalıdır. Yerel halkın istihdamı artırılmalı ve altyapı geliştirilmelidir.

6.Turizm gelişimine katılan paydaşların yükümlülükleri:

*Kamu ve özel sektör paydaşları, turizmi sorumlu ve sürdürülebilir bir şekilde geliştirmeli, işçilerin ve turistlerin haklarına saygı göstermelidir.

7.Turizm hakkı:

*Herkesin turizme katılma hakkı vardır. Bu nedenle, turizm herkes için erişilebilir olmalı, ekonomik olarak dezavantajlı grupların ve engellilerin de turizmden faydalanması sağlanmalıdır.

8.Turistlerin hareket özgürlüğü:

*Turistler, güvenlik ve ev sahibi ülkelerin kültürel normlarına saygı çerçevesinde serbestçe seyahat edebilmelidir.

9.Turizm endüstrisindeki çalışanların ve girişimcilerin hakları:

*Turizm sektöründe çalışanların sosyal haklarına ve adil çalışma koşullarına saygı gösterilmeli, mesleki gelişim fırsatları sunulmalıdır.

10.İlkelerin uygulanması:

*Turizmdeki paydaşlar, bu etik ilkelerin uygulanması için iş birliği yapmalı, rekabetin adil bir şekilde gerçekleşmesini sağlamalı ve çatışmaları diyalog yoluyla çözmelidir.

Önemi ve etkisi:

Turizm için küresel etik kodunun önemi şu şekildedir:

*Sürdürülebilirliği teşvik eder: Çevrenin ve kültürel mirasın korunmasına odaklanır.

*Ekonomik faydalar sağlar: Yerel toplulukların ekonomik ve sosyal refahını artırır.

*Karşılıklı anlayışı güçlendirir: Farklı kültürler arasında hoşgörüyü ve barış içinde yaşamayı destekler.

*Kapsayıcılık sağlar: Herkesin turizme erişimini teşvik eder ve insan haklarına saygı gösterilmesini sağlar.

Sonuç:

Turizm için küresel etik kodu, turizmin çevresel, kültürel ve sosyal etkilerini dengeleyerek sürdürülebilir ve sorumlu turizmi teşvik eden bir kılavuzdur. Tüm paydaşlar, bu ilkelere uyarak hem yerel topluluklara fayda sağlayabilir hem de turizmin olumsuz etkilerini azaltabilir. Bu kod, turizmi hem bugünkü hem de gelecekteki kuşaklar için daha adil ve sürdürülebilir bir şekilde geliştirme amacını taşır.

Her ne kadar BM bu önermeleri yapıyorsa da bireysel ve toplumsal olarak bunun bir basamak ötesine geçmek faydalıdır. Bu kapsamda özellikle küresel otoriter ve bağnaz yönetimlerin öne sürdüğü millet, ırk, cinsiyet, inanç, cinsel tercih baskılarına ve çürümüş kapitalizm ölçütlerine karşı çıkacak “insan” merkezli sosyal ve ekonomik fikirler ve politikalar için akıl ve izana birliğinin oluşturulması gerekliliği açıkça görülmektedir.

Eğer bu başarı küresel anlamda elde edilebilirse kadın erkek eşitliğini öne koyan güçlü aile yapısını oluşturacak aile ve çocuk okulları açılarak toplumsa huzur, barış, saadet, sevgi, zenginlik tohumları devasa ağaçlar olacaktır. Bunu desteklemek önemlidir.